ALES Kavram İlişkileri (Analoji) konu anlatımı

Kavram ilişkileri (analoji) soruları, iki sözcük ya da kavram arasındaki ilişkinin türünü belirlemeyi ve bu ilişkiyle aynı yapıda kurulmuş başka bir çifti bulmayı gerektirir. Klasik biçimi "A : B, C : D'ye benzer" şeklindedir: A ile B arasındaki ilişki neyse, doğru seçenekteki C ile D arasında da aynı tür ve aynı yönde bir ilişki bulunmalıdır.

Bu soruların zorluğu konudan değil, ilişkinin türünü doğru adlandırmaktan ve seçeneklerdeki yüzeysel benzerliklere kanmamaktan gelir. İki sözcük aynı konu alanına ait olabilir (örn. ikisi de meslekle ilgilidir) ama aralarındaki mantıksal bağ tamamen farklı olabilir. ALES'te başarı, önce ilişkiyi tek bir cümleyle tanımlamak, sonra bu tanımı diğer seçeneklere tek tek uygulamaktan geçer.

• Analoji (benzeşim): İki farklı çift arasında, sözcüklerin kendisi değil, aralarındaki ilişkinin yapısı bakımından kurulan benzerlik.
• İlişkinin yönü (sırası): "A : B" ile "B : A" farklı ilişkilerdir. "Anahtar : Kapı" (araç : açılan nesne) ile "Kapı : Anahtar" (nesne : araç) yapısal olarak ters çevrilmiştir; ALES çeldiricileri sık sık bu tersine çevirmeyi kullanır.
• Sık görülen ilişki türleri:
  • Meslek – araç: Terzi – makas, cerrah – bisturi
  • Üretici – ürün: Arı – bal, inek – süt
  • Bütün – parça / parça – bütün: Kitap – sayfa / sayfa – kitap (yön önemlidir)
  • Neden – sonuç / sonuç – neden: Yağmur – sel / sel – yağmur
  • Araç – amaç / amaç – araç: Kalem – yazmak / sağlık – spor (sağlık amaç, spor araçtır)
  • Genel – özel: Meyve – elma (meyve genel kavram, elma onun bir türüdür)
  • Eş anlam / zıt anlam: Olanak – imkân (eş) / cesaret – korkaklık (zıt)
  • Derece (yoğunluk) ilişkisi: Ilık – sıcak, serin – soğuk (aynı yönde artan yoğunluk)
  • Kap – içerik: Bardak – su, sepet – meyve
  • Sanatçı – eser: Besteci – beste, mimar – bina
  • Süreç/zaman sırası: Taslak – nihai eser, fikir – proje (başlangıç evresi – olgunlaşmış hâli)
• Çeldirici stratejileri: ÖSYM tarzı sorularda yanlış seçenekler genellikle üç yoldan biriyle kurulur:
  1. Aynı konu, farklı ilişki: İki sözcük de meslekle ilgilidir ama biri meslek–araç, diğeri meslek–mekân ilişkisidir.
  2. Ters yön: İlişkinin sırası ters çevrilmiştir (araç–amaç yerine amaç–araç).
  3. Yakın ama farklı derece/kapsam: İlişki türü doğru görünür ama kapsam ya da derece örtüşmez (örn. "tembellik–yorgunluk" ile "ihmal–başarısızlık" ikisi de neden-sonuçtur ama alanları farklıdır).