ALES Sözel Mantık (Sıralama, Eşleştirme, Tablo) konu anlatımı

1Konu özeti

İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.

Sözel mantık, ALES Sözel bölümünde verilen sözel ipuçlarından yola çıkarak bir sıralama, bir eşleştirme ya da bir tablo bulmacasını çözmeyi gerektiren bir alt konudur. Bu sorularda dil bilgisi ya da kelime bilgisi değil, verilen ipuçlarını sistematik biçimde birleştirerek tek bir doğru düzene ulaşma becerisi ölçülür.

Üç temel bulmaca türü vardır: sıralama (kişi ya da nesnelerin bir sıra, konum ya da dereceye göre düzenlenmesi), eşleştirme (iki farklı kümedeki ögelerin bire bir eşlenmesi; kişi-meslek, kişi-renk gibi) ve tablo (iki ya da daha fazla özelliğin aynı anda eşlenmesi; kişi-şehir-meslek gibi). Sınavda verilen ipucu sayısı, her zaman tek bir kesin çözüme ulaşmaya yetecek kadardır; bu nedenle doğru yöntemle ilerlendiğinde birden fazla olasılık kalmamalıdır.

2Temel kavramlar ve stratejiler

Önemli yerleri altını çizer gibi oku.

Dil ipucu

Doğrudan (kesin) ipucu: Bir kişinin ya da nesnenin konumunu/özelliğini doğrudan belirten cümledir (örn. "Ayşe üçüncü sıradadır."). Çözüme her zaman bu tür ipuçlarından başlanır.
Dolaylı (bağıl) ipucu: İki kişi/nesne arasındaki ilişkiyi anlatan ama kesin konumu vermeyen cümledir (örn. "A, B'den önce bitirmiştir."). Bu tür ipuçları genellikle başka ipuçlarıyla birleştirildiğinde kesinleşir.
"Hemen önce/sonra, hemen solunda/sağında" ipuçları: İki öge arasında tam bitişik bir ilişki kurar (fark tam olarak 1'dir). Bu, en güçlü dolaylı ipucu türüdür çünkü olası konum sayısını büyük ölçüde azaltır.
Bire bir eşleme kuralı: Eşleştirme ve tablo sorularında her öge yalnızca bir ögeyle eşlenir; bir kategori bir kişiye atandığında, o kategori diğer kişiler için otomatik olarak elenir. Bu, çözümün en temel ve en sık kullanılan aracıdır.
Eleme (dışlama) yöntemi: Bir ipucu bir olasılığı imkânsız kılıyorsa o olasılık listeden çıkarılır; kalan tek olasılık doğru kabul edilir. Sözel mantığın temel çözüm tekniği elemedir.
Zorunlu eşleme (tek kalan seçenek): Bir kategoriye ait seçeneklerden tümü elenip yalnızca biri kalıyorsa, o seçenek kesin olarak o kişiye/konuma aittir; bu adım genellikle zincirleme yeni elemeler başlatır.
"Bazılarını içeren" ipuçları ("... ya da ..." gibi): Bu tür ipuçları tek başına kesin bir sonuç vermez; yalnızca olasılıkları daraltır. Kesin sonuca ulaşmak için başka bir ipucuyla birleştirilmesi gerekir.
Tablo sorularında çapraz kontrol: İki özellik (örn. şehir ve meslek) arasında bir ilişki kuran ipucu ("Antalya'da yaşayan kişi eczacıdır" gibi) belirlendiğinde, bu ilişki her iki özelliğin de birbirini kilitlemesini sağlar; bir özellik belirlenince diğeri de otomatik olarak belirlenebilir.
Sonucu kontrol etme: Bulunan çözüm, verilen tüm ipuçlarıyla tek tek karşılaştırılarak doğrulanmalıdır; bir ipuçla çelişen çözüm yanlıştır ve baştan gözden geçirilmelidir.

3Çözümlü örnekler

Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.

Örnek 1 (sıralama)

Bir yarışta Ela, Deniz ve Kaan aynı anda bitiş çizgisine yaklaşmıştır. Ela, Kaan'dan önce bitirmiştir. Deniz ise yarışı ilk sırada bitirmemiştir. Buna göre yarışı kim kazanmıştır?

Örnek 2 (eşleştirme)

Burak, Ceren ve Emre farklı meslektendir (öğretmen, mühendis, doktor). Burak doktor değildir. Burak mühendis de değildir. Ceren mühendis değildir. Buna göre kimin mesleği mühendisliktir?

Örnek 3 (tablo – iki özellik)

Ege, Naz ve Ozan üç farklı şehirde (Ankara, İzmir, Bursa) yaşayan ve üç farklı meslekten (avukat, mimar, veteriner) olan kişilerdir. Ankara'da yaşayan kişi avukattır. Ege, İzmir'de yaşamaz. Naz veteriner değildir. Ozan, Bursa'da yaşar. Buna göre Naz'ın mesleği nedir?

4Sık yapılan hatalar

Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.

ÖSYM tuzağı

İpuçlarını rastgele sırayla değerlendirmek: En kesin (doğrudan) ipuçlarından başlanmalı, dolaylı ve "ya... ya da..." biçimindeki ipuçları sona bırakılmalıdır.
Bir olasılığı erken elemeden ilerlemek: Bir ipucu bir seçeneği kesin olarak imkânsız kılıyorsa hemen elenmeli, o olasılık üzerinden devam edilmemelidir.
"Hemen önce/sonra" ile "önce/sonra" ipuçlarını karıştırmak: "Hemen önce" bitişikliği (fark=1) ifade ederken "önce" yalnızca sırayı (fark≥1) ifade eder; bu ayrım gözden kaçırılmamalıdır.
Tek bir kategoriye odaklanıp diğerini unutmak: Tablo sorularında bir özellik (örn. şehir) belirlenirken, bunun diğer özelliği (örn. meslek) nasıl etkilediği hemen kontrol edilmelidir.
Bulunan sonucu tüm ipuçlarıyla tekrar kontrol etmemek: Sonuç bulunduktan sonra mutlaka tüm ipuçlarıyla yeniden karşılaştırılmalı, çelişki olup olmadığına bakılmalıdır.
Sayıyı ve kategori sayısını gözden kaçırmak: Kaç kişi/nesne, kaç konum/özellik olduğu net biçimde belirlenmeden ilerlemek karışıklığa yol açar.

5ÖSYM'de nasıl soruluyor

Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.

Soru tipleri

Birkaç kişi ya da nesne arasındaki sıralama, konum, yaş, boy gibi bir özelliği karşılaştıran kısa ipuçları verilir; "Buna göre ... kimdir/nedir?" ya da "... kesinlikle doğrudur?" diye sorulur.
Kişi-meslek, kişi-şehir, kişi-renk gibi iki grup arasında bire bir eşleştirme istenir; bazı sorularda üç grup (kişi-şehir-meslek gibi) aynı anda eşlenir (tablo sorusu).
"Hemen önce/sonra, hemen solunda/sağında" gibi bitişiklik ifadeleri sık kullanılır; bu ifadeler çözümün anahtarı olur.
Bazı sorularda "ya... ya da..." biçiminde iki olasılık sunulur; doğru cevap bu olasılıkların diğer ipuçlarıyla elenmesiyle bulunur.
Doğru cevap şıkları genellikle "... kesinlikle doğrudur." biçiminde beş ayrı önerme olarak sunulur; adaydan bulduğu çözümle örtüşen tek önermeyi seçmesi istenir.

6Kısa tekrar

Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.

Anlatımı bitirdin, harikasın! Şimdi kartlar ve testlerle pekiştirelim; yanlışlarını ben takip ederim.