ALES Sözcükte Anlam ve Söz Öbekleri konu anlatımı

1Konu özeti

İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.

Sözcükte anlam, ALES sözel bölümünün en temel ve en çok soru barındıran alt başlıklarından biridir. Sorular tek bir sözcüğün taşıyabileceği farklı anlam türlerini (gerçek, mecaz, yan, terim), bu sözcüklerin cümle ve bağlam içinde kazandığı özel değerleri ve deyim, atasözü, ikileme gibi kalıplaşmış söz öbeklerinin bütün olarak taşıdığı anlamı ölçer.

Bu başlığın ortak paydası şudur: bir sözcüğün anlamı sözlükte değil, kullanıldığı cümlede belli olur. Aynı sözcük bir cümlede gerçek anlamıyla, başka bir cümlede mecazıyla, bir başkasında ise bambaşka bir yan anlamla karşımıza çıkabilir. ALES'te başarı, sözcüğü cümleden koparmadan, bağlamın verdiği ipuçlarını takip ederek okumaktan geçer.

Söz öbekleri (deyim, atasözü, ikileme) ise parçaların toplamından farklı bir anlam üretir; bu yüzden onları oluşturan sözcükleri tek tek değil, öbek olarak yorumlamak gerekir.

2Temel kavramlar

Önemli yerleri altını çizer gibi oku.

Konu kartları1 / 13

Gerçek (temel) anlam

Bir sözcüğün ilk akla gelen, sözlükteki asıl karşılığı. Örn. "Masanın ayağı kırıldı." (mobilyanın desteği)

3Çözümlü örnekler

Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.

Örnek 1

"Ekonomideki daralma, birçok küçük işletmeyi nefes alamaz hâle getirdi." cümlesindeki "nefes alamaz" söz öbeği hangi anlamda kullanılmıştır?

Örnek 2

"Bilim insanları, yeni bulguyu titiz bir süzgeçten geçirdikten sonra yayımladı." cümlesindeki "süzgeç" sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?

Örnek 3

"Bu konuda hâlâ açık noktalar var." cümlesindeki "açık" sözcüğü, "Kararın gerekçesi açık değil, belirsiz kaldı." cümlesindeki "açık" sözcüğüyle aynı anlamda mıdır; yoksa "Pencereyi açık bırakma.", "Bu renk çok açık kaçtı." ve "Kadroda bir açık pozisyon var." cümlelerindeki kullanımlardan biriyle mi örtüşür?

Örnek 4

"Aç tavuk kendini buğday ambarında sanır." atasözü aşağıdaki durumlardan hangisini en iyi karşılar? Bir kişi, uzun süredir aradığı işi bulduğunu düşünerek gerçekte hâlâ deneme sürecinde olduğu bir teklifi kesinleşmiş kabul edip harcama yapmaya başlıyor.

4Sık yapılan hatalar

Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.

ÖSYM tuzağı

Sözcüğü cümleden koparıp yalnız sözlük anlamıyla değerlendirmek. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir; bağlam her zaman belirleyicidir.
Mecaz anlamla yan anlamı karıştırmak. Yan anlamda köken bağı ve kısmi somutluk hâlâ hissedilir (kalemin ucu → sözün ucu); mecazda benzetme yoluyla tamamen başka bir alana geçilir.
Deyim ya da atasözünü harfi harfine (gerçek anlamda) okumak. "Kaşık düşmanı" gerçek bir düşmanlık değil, esnek bir yakınlık ilişkisini anlatır.
Atasözünün genel yargısını, verilen tek bir örnek duruma indirgeyip fazladan ayrıntı aramak. Atasözleri durumun ayrıntılarını değil, özündeki ilişkiyi karşılar.
Eş seslilik ile çok anlamlılığı aynı kategoride görmek. "Kır" (renk/mekân/kırmak fiili) sesteştir, kökleri ortak değildir; "baş" ise çok anlamlıdır, anlamlar arasında bağ vardır.
İkilemenin pekiştirme mi, çeşitlendirme mi, abartma mı yaptığını ayırt etmemek. "Kocaman kocaman" pekiştirme, "ağır aksak" birleşik bir nitelik, "gelen giden" ise kapsam/genelleme bildirir.
Bağlamdaki karşıtlık ya da neden-sonuç sinyallerini (ama, oysa, çünkü, bu yüzden) atlayıp sözcüğü tek başına tahmin etmeye çalışmak.

5ÖSYM'de nasıl soruluyor

Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.

Soru tipleri

Sözcüğün anlamı: "Bu cümledeki ... sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?" ya da "...aşağıdakilerin hangisinde de bu anlamda kullanılmıştır?"
Farklı anlam sorusu: "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, diğerlerinden farklı bir anlamda kullanılmıştır?" — burada dört seçenek aynı anlamı, biri farklısını taşır; seçenekler aynı sözcüğü içeren beş ayrı cümle biçiminde sunulur.
Deyim/atasözü-durum eşleştirmesi: Bir paragraf ya da kısa senaryo verilir, "Bu durumu en iyi anlatan atasözü/deyim aşağıdakilerden hangisidir?" diye sorulur.
Boşluk tamamlama: Cümledeki boşluğa bağlamı bozmayan, uygun anlamlı sözcük ya da söz öbeği seçtirilir.
Terim anlam ayırt etme: Aynı sözcüğün günlük dildeki ve bir bilim/meslek dalındaki (hukuk, tıp, ekonomi) farklı kullanımları karşılaştırılır.
Sorular genellikle tek cümle ya da kısa bir bağlam üzerinden kurulur; paragraf sorularına göre daha az zaman gerektirir ama dikkat payı daha yüksektir.

6Kısa tekrar

Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.