KPSS A Hukuk Temel Hak ve Özgürlükler konu anlatımı

Temel hak ve özgürlükler konusu; 1982 Anayasasının İkinci Kısmında düzenlenen hakların sınıflandırılmasını (kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar, siyasi haklar) ve bu hakların hangi rejime göre sınırlandırılabileceğini (madde 13 genel sınırlama rejimi, madde 15 olağanüstü hâllerde sınırlama) konu alır. KPSS'de bu başlık; hem hak sınıflandırmasının doğru yapılması (bir hakkın hangi kategoriye girdiği) hem de sınırlama ölçütlerinin (kanunilik, anayasada öngörülen sebebe bağlılık, öze dokunmama, ölçülülük, demokratik toplum düzeninin gerekleri) somut olaylara uygulanması üzerinden sorulur.

Hakların statüye göre sınıflandırılması (Jellinek ayrımı)

• Koruyucu haklar (negatif statü hakları / kişi hakları): Devletten kaçınma, müdahale etmeme talebi içerir. Yaşam hakkı, kişi dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, düşünceyi açıklama özgürlüğü, mülkiyet hakkı bu gruptandır.
• İsteme hakları (pozitif statü hakları / sosyal ve ekonomik haklar): Devletten olumlu bir edim, hizmet ya da düzenleme talep etme hakkıdır. Çalışma ve sözleşme özgürlüğü, sendika hakkı, toplu iş sözleşmesi ve grev hakkı, sağlık hizmetlerinden yararlanma, eğitim ve öğrenim hakkı, konut hakkı bu gruptandır. Bu haklar genellikle devletin mali imkânlarıyla sınırlı, aşamalı olarak gerçekleştirilen haklardır.
• Katılma hakları (aktif statü hakları / siyasi haklar): Bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlayan haklardır. Seçme ve seçilme hakkı, siyasi parti kurma ve partilere üye olma hakkı, kamu hizmetine girme hakkı, dilekçe ve bilgi edinme hakkı bu gruptandır.

Temel hak ve ödevlerin niteliği (madde 12)

Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder.

Genel sınırlama rejimi (madde 13)

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın, yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Bu maddeden çıkan sınırlama ölçütleri şunlardır:

Olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılmasının durdurulması (madde 15)

Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. Ancak bu olağanüstü hâllerde bile dokunulamayacak çekirdek haklar vardır:

• Yaşama hakkına: , savaş hukuku fiilleri sonucu meydana gelen ölümler dışında, dokunulamaz.
• Kimsenin maddi ve manevi varlığının bütünlüğüne dokunulamaz (işkence ve kötü muamele yasağı mutlaktır).
• Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz.
• Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez.
• Suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz (masumiyet karinesi).

Bu beş güvence, olağanüstü hâl rejiminde dahi vazgeçilemeyen çekirdek/dokunulmaz haklar olarak KPSS'de sıkça sorulur.