KPSS A Hukuk Yargı ve Anayasa Mahkemesi konu anlatımı

Bu konu; yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı ilkelerini, hâkimlik teminatını ve Anayasa Mahkemesinin (AYM) kuruluşunu, görevlerini, norm denetimi yollarını (iptal davası, itiraz yolu) ve bireysel başvuru kurumunu kapsar. KPSS'de en sık sorulan noktalar; AYM'nin 15 üyeden oluşumu ve üyelerin seçim usulü, soyut (iptal davası) ile somut (itiraz yolu) norm denetimi arasındaki farklar, bireysel başvurunun şartları ve konusu dışında kalan işlemlerdir.

Yargı bağımsızlığı ve tarafsızlığı (madde 138-140)

Yargı bağımsızlığı: Hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Hâkimlik teminatı (madde 139): Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun bırakılamazlar. Bu teminat, hâkimlerin bağımsızlığının fiilî güvencesidir.

Tarafsızlık: Hâkim, uyuşmazlığın taraflarına eşit mesafede durmak, önyargısız ve kişisel çıkar gözetmeksizin karar vermek zorundadır.

Anayasa Mahkemesinin kuruluşu (madde 146)

Anayasa Mahkemesi 15 üyeden kurulur:

• TBMM: , 3 üye seçer (Sayıştay'ın gösterdiği adaylar arasından 2 üye, baro başkanlarının gösterdiği adaylar arasından 1 üye),
• Cumhurbaşkanı: , geri kalan 12 üyeyi seçer (Yargıtay, Danıştay, Yükseköğretim Kurulu, üst kademe yöneticiler ve avukatlar arasından belirli usullerle gösterilen adaylar içinden).

Üyelik süresi 12 yıldır; bir kişi iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Üyeler 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır. Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tamsayısının salt çoğunluğuyla dört yıl için bir Başkan ve iki başkanvekili seçer.

Anayasa Mahkemesinin görevleri (madde 148)

• Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün, şekil ve esas bakımından Anayasaya uygunluğunu denetlemek (norm denetimi),
• Anayasa değişikliklerini ise yalnızca şekil bakımından incelemek ve denetlemek,
• Siyasi partilerin kapatılması: davalarına bakmak,
• Cumhurbaşkanı, TBMM üyeleri, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar gibi üst düzey görevlilerin Yüce Divan sıfatıyla yargılanmasını yapmak,
• Bireysel başvuruları: karara bağlamak.

Norm denetimi yolları

İptal davası (soyut norm denetimi): Kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, somut bir uyuşmazlık aranmaksızın doğrudan dava açılmasıdır. Dava açma hakkı; Cumhurbaşkanına, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubuna (iktidar ve ana muhalefet partisi), TBMM üye tamsayısının en az beşte biri tutarındaki üyelere aittir. İptal davası, kanunun Resmî Gazetede yayımlanmasından itibaren 60 gün içinde açılabilir.

İtiraz yolu (somut norm denetimi): Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, bu hükmün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurur. Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlayarak 5 ay içinde kararını vermek zorundadır; bu süre içinde karar verilmezse, mahkeme davayı yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır (ancak Anayasa Mahkemesinin kararı sonradan gelirse, o karar yine de kesin hükme bağlanmamış davalarda uygulanır).

Bireysel başvuru (madde 148, 2010 değişikliğiyle geldi)

Herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunabilir. Şartları:

• Bireysel başvuruda, derece mahkemelerinin kanunu yorumlama ve delilleri değerlendirme hususundaki tercihleri (kanun yolu şikâyeti niteliğindeki hususlar), kural olarak inceleme konusu yapılamaz; inceleme temel hak ihlali bulunup bulunmadığıyla sınırlıdır.