KPSS A Hukuk Anayasa Hukukunun Temel Kavramları konu anlatımı

Anayasa hukuku, kamu hukukunun; devletin temel organlarının (yasama, yürütme, yargı) kuruluşunu, işleyişini, yetkilerini ve bu organlar arasındaki ilişkileri, ayrıca temel hak ve özgürlükleri konu edinen dalıdır. Bu giriş konusu; anayasa kavramının hangi ölçütlerle tanımlandığını, anayasaların sınıflandırılmasını, kurucu iktidar kavramlarını ve anayasa hukukunun kaynaklarını kapsar. KPSS'de bu başlık hem doğrudan tanım sorularıyla hem de bir örnek olay verilerek "bu durum hangi kavrama örnektir" tarzında dolaylı biçimde sorulur; bu yüzden birbirine yakın kavramların (sert-yumuşak, kazuistik-çerçeve, aslî-tâli kurucu iktidar, maddi-şekli anayasa) kesin çizgilerle ayrılması gerekir.

Anayasa kavramının tanımlanma ölçütleri

• Maddi (içerik) ölçütü: Bir kuralın hangi belgede yer aldığına bakılmaksızın, içeriği devletin temel organlarının kuruluşu, işleyişi ya da temel hak ve özgürlüklerle ilgiliyse o kural maddi anlamda anayasal niteliktedir.
• Şekli (biçim) ölçütü: Bir kuralın içeriği ne olursa olsun, yazılı anayasa metninde yer alması ve adi kanunlardan farklı, nitelikli bir usulle konulmuş/değiştirilmiş olması esas alınır. Şekli anlamda anayasa, kanunlardan üstün kabul edilen kurallar bütünüdür.
• Bu iki ölçüt her zaman örtüşmez: Anayasa metninde yer alan ama devletin işleyişiyle doğrudan ilgisi olmayan bir hüküm şekli anlamda anayasal olduğu hâlde maddi anlamda anayasal olmayabilir; tersine bir kanunda yer alan ama devletin işleyişini düzenleyen bir hüküm (örn. seçim kanunu) maddi anlamda anayasal olduğu hâlde şekli anlamda anayasal değildir.

Anayasaların sınıflandırılması

Kurucu iktidar

• Aslî kurucu iktidar: Yeni bir devlet kurulurken veya mevcut siyasal rejim kökten değiştirilirken (devrim, ihtilal, bağımsızlık gibi) ortaya çıkan, önceden var olan bir hukuki çerçeveye bağlı olmayan ve hukuken sınırsız iktidardır.
• Tâli (bağlı/türev) kurucu iktidar: Yürürlükteki anayasanın kendi öngördüğü usul ve sınırlar içinde anayasayı değiştirme yetkisidir. Bu iktidar, kaynağını anayasadan aldığı için anayasaya bağlıdır; anayasanın değiştirilmesini yasakladığı hükümleri (değiştirilemez hükümler) aşamaz.

Anayasanın üstünlüğü ve bağlayıcılığı

Anayasa, devletin diğer bütün hukuk kurallarının (kanun, kararname, tüzük, yönetmelik vb.) üzerinde yer alan en üst hukuk normudur; bu normların tamamı anayasaya uygun olmak zorundadır. Bu üstünlüğün fiilen sağlanabilmesi, anayasaya uygunluk (anayasallık) denetimi mekanizmalarıyla, başta Anayasa Mahkemesince yapılan norm denetimiyle, mümkün olur.

Anayasa hukukunun kaynakları

• Yazılı kaynaklar: Anayasa metni; içeriği anayasal nitelikteki kanunlar (seçim kanunu, siyasi partiler kanunu gibi); TBMM İçtüzüğü; usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası andlaşmalar.
• Yazısız kaynaklar: Teamül (anayasa örf ve âdet hukuku — devlet organlarınca istikrarlı biçimde tekrarlanan ve hukuki zorunluluk inancıyla desteklenen uygulamalar), doktrin (bilimsel görüşler) ve içtihat (yargı kararları). Doktrin ve içtihat, hukuk uygulayıcısına yol gösteren yardımcı kaynaklardır; kendi başlarına bağlayıcı bir kural oluşturmazlar.