KPSS A Muhasebe Yönetim Muhasebesi ve Başabaş Analizi konu anlatımı

Yönetim muhasebesi, işletme içindeki yöneticilerin planlama, kontrol ve karar alma ihtiyaçlarına yönelik bilgi üreten muhasebe dalıdır. Finansal muhasebeden farklı olarak yasal bir zorunluluğa ya da standart bir biçime bağlı değildir; geçmişe ek olarak geleceğe dönük tahminler de içerir ve işletmenin bölümleri, mamulleri ya da faaliyetleri düzeyinde ayrıntılı bilgi sunar.

Yönetim muhasebesinin en temel araçlarından biri maliyet-hacim-kâr (MHK) analizi ve onun özel bir durumu olan başabaş analizidir. Başabaş noktası, toplam gelirlerin toplam giderlere eşit olduğu, işletmenin ne kâr ne zarar ettiği satış düzeyidir. Sınavda katkı payı, başabaş miktarı ve tutarı, hedef kâr, güvenlik payı, faaliyet kaldıracı, çok mamullü başabaş ve değişken (direkt) maliyetleme ile tam maliyetleme karşılaştırması sıkça sorulur.

Katkı payı

• Katkı payı önce sabit giderleri karşılar; sabit giderler karşılandıktan sonra her birim KP doğrudan kâra dönüşür.

Başabaş noktası

Güvenlik payı ve faaliyet kaldıracı

• Güvenlik payı (emniyet marjı): = Fiili (beklenen) satış − Başabaş satışı; güvenlik payı oranı = Güvenlik payı / Fiili satış. Satışların zarara geçmeden ne kadar düşebileceğini gösterir.
• Faaliyet kârı = Güvenlik payı tutarı × KP oranı
• Faaliyet kaldıracı derecesi (FKD): = Toplam KP / Faaliyet kârı. Satışlardaki yüzde değişimin kârı kaç kat etkileyeceğini gösterir: Kârdaki % değişim = FKD × Satışlardaki % değişim.
• FKD = 1 / Güvenlik payı oranı.

Çok mamullü işletmede başabaş

Satış karışımı sabit varsayılır. Karışıma göre bir "paket"in katkı payı (ağırlıklı KP) bulunur: Başabaş paket sayısı = Sabit giderler / Paket KP; her mamulün başabaş miktarı = Paket sayısı × Karışımdaki payı.

Başabaş analizinin varsayımları

• Gelir ve maliyet fonksiyonları ilgili faaliyet aralığında doğrusaldır; satış fiyatı ve birim değişken maliyet sabittir.
• Toplam sabit giderler ilgili aralıkta değişmez.
• Üretilen miktar satılan miktara eşittir (stok değişimi yoktur).
• Çok mamullü işletmede satış karışımı sabittir.

Değişken (direkt) maliyetleme ve tam maliyetleme

Örnek 1 – Başabaş: SF 50 TL, BDM 30 TL, sabit giderler 120.000 TL.

• Birim KP = 50 − 30 = 20 TL; KP oranı = 20 / 50 = %40
• Başabaş miktarı = 120.000 / 20 = 6.000 birim; başabaş tutarı = 120.000 / 0,40 = 300.000 TL (6.000 × 50)

Örnek 2 – Hedef kâr: Aynı verilerle 40.000 TL kâr için satış = (120.000 + 40.000) / 20 = 8.000 birim. Vergi oranı %20 iken vergi sonrası 48.000 TL kâr hedefleniyorsa vergi öncesi kâr = 48.000 / 0,80 = 60.000 TL; satış = (120.000 + 60.000) / 20 = 9.000 birim.

Örnek 3 – Güvenlik payı ve FKD: Beklenen satış 10.000 birim (500.000 TL).

• Güvenlik payı = 500.000 − 300.000 = 200.000 TL; oranı = 200.000 / 500.000 = %40
• Toplam KP = 10.000 × 20 = 200.000 TL; kâr = 200.000 − 120.000 = 80.000 TL (kontrol: 200.000 × %40 = 80.000)
• FKD = 200.000 / 80.000 = 2,5 (= 1 / 0,40). Satışlar %10 artarsa kâr %25 artar: 80.000 × 1,25 = 100.000 TL (kontrol: 11.000 × 20 − 120.000 = 100.000)

Örnek 4 – Çok mamullü başabaş: A: SF 40, BDM 25 (KP 15); B: SF 60, BDM 36 (KP 24). Satış karışımı 3 A : 1 B; sabit giderler 138.000 TL.

• Paket KP = 3 × 15 + 1 × 24 = 69 TL; başabaş paket = 138.000 / 69 = 2.000
• Başabaş: A = 3 × 2.000 = 6.000 birim, B = 2.000 birim (kontrol: 6.000 × 15 + 2.000 × 24 = 138.000)

Örnek 5 – Kâr farkı: Dönem başı stok yok; 10.000 birim üretilmiş, 8.000 birim satılmıştır. Sabit GÜG 50.000 TL (birim 5 TL).

• Dönem sonu stok 2.000 birim; tam maliyetlemede bu stok 2.000 × 5 = 10.000 TL sabit GÜG taşır.
• Tam maliyetleme kârı, değişken maliyetleme kârından 10.000 TL fazladır.