KPSS A Muhasebe Direkt İlk Madde ve Malzeme Giderleri konu anlatımı

Direkt ilk madde ve malzeme (DİMM), mamulün bünyesine doğrudan giren, mamulün ana yapısını oluşturan ve hangi mamul için ne kadar kullanıldığı ekonomik olarak izlenebilen hammadde ve malzemelerdir (mobilya üretiminde ahşap levha, konfeksiyonda kumaş, otomotivde sac). Mamule doğrudan yüklenemeyen ya da miktarı önemsiz olan malzemeler (yağlama yağı, temizlik malzemesi, vida, tutkal) endirekt malzeme olarak genel üretim giderlerine (GÜG) dahil edilir.

Bu konuda sınav açısından önemli başlıklar şunlardır: ilk maddenin maliyet bedelinin belirlenmesi, depodan çıkışların değerleme yöntemleri (ilk giren ilk çıkar – FIFO, dönemsel ağırlıklı ortalama, hareketli ağırlıklı ortalama), fire ve artıkların maliyete etkisi, stok yönetimi (ekonomik sipariş miktarı, yeniden sipariş noktası) ve Tekdüzen Hesap Planı'na göre muhasebe kayıtları (150, 710, 711, 151).

İlk maddenin maliyet bedeli

Maliyet bedeli = Alış bedeli − Ticari iskontolar + Maddeyi işletmeye getirinceye kadar yapılan giderler (taşıma, sigorta, yükleme-boşaltma, gümrük vergisi, gümrük müşavirlik ücreti vb.)

• İndirilecek KDV maliyete eklenmez; 191 İndirilecek KDV hesabında izlenir.
• Fatura üzerindeki ticari iskonto maliyeti azaltır.
• Alıştan iadeler 150 hesabının alacağına kaydedilerek maliyetten düşülür.

Stok çıkışlarının değerlemesi

Fire ve artık

• Normal fire: Üretimin doğası gereği kaçınılmaz olan kayıp (buharlaşma, kesim kaybı). Maliyeti sağlam mamullere yüklenir; bu nedenle sağlam birimin maliyeti yükselir. Sağlam birim başına ilk madde maliyeti = Kullanılan ilk madde tutarı / (Kullanılan miktar − Normal fire miktarı)
• Anormal fire: Dikkatsizlik, makine arızası gibi kaçınılabilir nedenlerle normal sınırı aşan kayıp. Mamul maliyetine yüklenmez; sağlam birim maliyeti üzerinden değerlenip dönem zararı olarak 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabına aktarılır.
• Artık (hurda): Üretim sonunda kalan ve satılabilen parçalar. Satış değeri genellikle ilgili üretim maliyetinden indirilir.

Stok yönetimi

• Ekonomik sipariş miktarı (ESM): = karekök (2 × D × S / H) — D: yıllık ihtiyaç miktarı, S: sipariş başına maliyet, H: birim başına yıllık elde tutma (stoklama) maliyeti. ESM'de toplam sipariş maliyeti ile toplam elde tutma maliyeti birbirine eşittir.
• Yeniden sipariş noktası: = Günlük kullanım × Tedarik süresi (gün) + Emniyet stoku

Muhasebe kayıtları (7/A seçeneği)

Örnek 1 – Maliyet bedeli: İşletme 2.000 kg hammaddeyi kilogramı 50 TL'den almış, satıcı %10 ticari iskonto yapmıştır. Taşıma gideri 4.000 TL, taşıma sigortası 1.000 TL'dir; KDV oranı %20'dir ve indirilebilir.

• Brüt alış = 2.000 × 50 = 100.000 TL; iskonto = 10.000 TL; net alış = 90.000 TL
• Maliyet bedeli = 90.000 + 4.000 + 1.000 = 95.000 TL; birim maliyet = 95.000 / 2.000 = 47,50 TL/kg
• KDV = 90.000 × %20 = 18.000 TL → 191 İndirilecek KDV (maliyete girmez)

Örnek 2 – FIFO ve dönemsel ağırlıklı ortalama:

• Dönem başı stok: 1.000 kg × 20 TL = 20.000 TL
• 5 Mart alış: 3.000 kg × 24 TL = 72.000 TL
• 12 Mart çıkış: 2.500 kg
• 20 Mart alış: 2.000 kg × 26 TL = 52.000 TL
• 28 Mart çıkış: 2.000 kg

FIFO: 12 Mart çıkışı = 1.000 × 20 + 1.500 × 24 = 20.000 + 36.000 = 56.000 TL. 28 Mart çıkışı = 1.500 × 24 + 500 × 26 = 36.000 + 13.000 = 49.000 TL. Toplam kullanılan = 105.000 TL; dönem sonu stok = 1.500 × 26 = 39.000 TL (kontrol: 144.000 − 105.000 = 39.000).

Dönemsel ağırlıklı ortalama: Birim maliyet = (20.000 + 72.000 + 52.000) / (1.000 + 3.000 + 2.000) = 144.000 / 6.000 = 24 TL. Kullanılan = 4.500 × 24 = 108.000 TL; dönem sonu stok = 1.500 × 24 = 36.000 TL.

Fiyatlar yükselirken FIFO daha düşük kullanılan ilk madde maliyeti (105.000 < 108.000) ve daha yüksek dönem sonu stok (39.000 > 36.000) verir.

Örnek 3 – Normal ve anormal fire: 5.000 kg ilk madde (kg'ı 38 TL, toplam 190.000 TL) üretime verilmiştir. Normal fire oranı %5'tir.

• Normal fire = 5.000 × %5 = 250 kg; beklenen sağlam miktar = 4.750 kg
• Sağlam kg başına maliyet = 190.000 / 4.750 = 40 TL
• Fiili fire 400 kg olursa: anormal fire = 400 − 250 = 150 kg; anormal fire zararı = 150 × 40 = 6.000 TL (689 hesabına). Sağlam 4.600 kg × 40 = 184.000 TL mamul maliyetine yüklenir (kontrol: 184.000 + 6.000 = 190.000 TL).

Örnek 4 – Ekonomik sipariş miktarı: Yıllık ihtiyaç 7.200 kg, sipariş başına maliyet 100 TL, kg başına yıllık elde tutma maliyeti 16 TL.

• ESM = karekök (2 × 7.200 × 100 / 16) = karekök (90.000) = 300 kg
• Yıllık sipariş sayısı = 7.200 / 300 = 24; toplam sipariş maliyeti = 24 × 100 = 2.400 TL; ortalama stok elde tutma maliyeti = (300 / 2) × 16 = 2.400 TL (iki maliyet eşittir).