KPSS A Muhasebe Maliyet Muhasebesinin Temel Kavramları konu anlatımı

Maliyet muhasebesi, bir üretim ya da hizmet işletmesinde mamul veya hizmetin elde edilmesi için katlanılan fedakârlıkları kaydeden, sınıflandıran, mamullere yükleyen ve raporlayan muhasebe dalıdır. Temel amaçları; birim maliyetleri belirlemek, dönem sonu stok değerlemesine (yarı mamul ve mamul) veri sağlamak, satılan mamul maliyetini hesaplayarak dönem kârının doğru bulunmasını sağlamak ve yönetime planlama, kontrol ve karar alma süreçlerinde bilgi sunmaktır.

KPSS A Grubu Muhasebe sınavında bu başlıkta en çok şu noktalar sorulur: harcama – gider – maliyet – zarar ayrımı, üretim maliyetinin üç unsuru (DİMM, DİŞ, GÜG), asal ve dönüştürme maliyeti, sabit – değişken – yarı değişken maliyet davranışı, dönem maliyeti ile mamul maliyeti ayrımı, Tekdüzen Hesap Planı'ndaki 7/A ve 7/B seçenekleri ve satılan mamul maliyeti tablosu hesaplamaları.

Harcama, gider, maliyet, zarar

Maliyet unsurları

Formüller:

• Asal (primer) maliyet = DİMM + DİŞ
• Dönüştürme (şekillendirme) maliyeti = DİŞ + GÜG
• Dönemin üretim maliyeti = DİMM + DİŞ + GÜG
• Kullanılan ilk madde = Dönem başı İMM stoku + Dönem içi alışlar − Dönem sonu İMM stoku
• Üretilen mamul maliyeti (ÜMM) = Dönemin üretim maliyeti + Dönem başı yarı mamul − Dönem sonu yarı mamul
• Satılan mamul maliyeti (SMM) = ÜMM + Dönem başı mamul − Dönem sonu mamul

Mamul maliyeti ve dönem maliyeti

• Mamul (envantere alınabilir) maliyeti: DİMM + DİŞ + GÜG. Önce stoklarda (151 Yarı Mamuller – Üretim, 152 Mamuller) aktifte bekler; mamul satıldığında 620 Satılan Mamuller Maliyeti hesabı aracılığıyla gidere dönüşür.
• Dönem maliyeti (faaliyet giderleri): Araştırma-geliştirme, pazarlama-satış-dağıtım ve genel yönetim giderleri ile finansman giderleri. Üretimle ilgili değildir; oluştuğu dönemde doğrudan gelir tablosuna gider olarak yansır.

Maliyetlerin faaliyet hacmine göre davranışı

• Toplam maliyet fonksiyonu: TM = a + b·x (a: toplam sabit maliyet, b: birim değişken maliyet, x: faaliyet hacmi).
• Yüksek-düşük nokta yöntemi: b = (En yüksek hacimdeki maliyet − En düşük hacimdeki maliyet) / (En yüksek hacim − En düşük hacim); a = Toplam maliyet − b·x.

Karar almaya yönelik maliyet kavramları

Tekdüzen Hesap Planı'nda maliyet hesapları

• 7/A seçeneği (fonksiyon esası): 710 DİMM, 720 Direkt İşçilik, 730 Genel Üretim Giderleri, 740 Hizmet Üretim Maliyeti, 750 Araştırma ve Geliştirme, 760 Pazarlama Satış ve Dağıtım, 770 Genel Yönetim, 780 Finansman Giderleri. Her grubun "yansıtma" (711, 721, 731, …) ve standart maliyet kullananlar için "fark" hesapları vardır.
• 7/B seçeneği (çeşit esası): 790 İlk Madde ve Malzeme, 791 İşçi Ücret ve Giderleri, 792 Memur Ücret ve Giderleri, 793 Dışarıdan Sağlanan Fayda ve Hizmetler, 794 Çeşitli Giderler, 795 Vergi Resim ve Harçlar, 796 Amortismanlar ve Tükenme Payları, 797 Finansman Giderleri, 798 Gider Çeşitleri Yansıtma Hesabı.

Örnek 1 – Kavram ayrımı: Bir işletme 500.000 TL'ye üretim makinesi alıyor, hammaddenin 80.000 TL'lik kısmını üretimde kullanıyor, depodaki 15.000 TL'lik malzeme selde kullanılamaz hâle geliyor.

• Makine alımı bir harcamadır; varlık olarak aktifleştirilir, amortismanlar yoluyla zamanla maliyete dönüşür.
• Üretimde kullanılan 80.000 TL hammadde maliyettir (DİMM).
• Selde kaybolan 15.000 TL hiçbir fayda sağlamadığı için zarardır.

Örnek 2 – Asal ve dönüştürme maliyeti: DİMM 120.000 TL, DİŞ 80.000 TL, GÜG 60.000 TL.

• Asal maliyet = 120.000 + 80.000 = 200.000 TL
• Dönüştürme maliyeti = 80.000 + 60.000 = 140.000 TL
• Dönemin üretim maliyeti = 120.000 + 80.000 + 60.000 = 260.000 TL (Kontrol: asal + GÜG = 200.000 + 60.000 = 260.000 TL.)

Örnek 3 – Satılan mamul maliyeti: Dönem başı İMM 30.000 TL, alışlar 150.000 TL, dönem sonu İMM 20.000 TL; DİŞ 90.000 TL; GÜG 70.000 TL; dönem başı yarı mamul 25.000 TL, dönem sonu yarı mamul 35.000 TL; dönem başı mamul 40.000 TL, dönem sonu mamul 30.000 TL.

1. Kullanılan DİMM = 30.000 + 150.000 − 20.000 = 160.000 TL
2. Dönemin üretim maliyeti = 160.000 + 90.000 + 70.000 = 320.000 TL
3. ÜMM = 320.000 + 25.000 − 35.000 = 310.000 TL
4. SMM = 310.000 + 40.000 − 30.000 = 320.000 TL

Örnek 4 – Yüksek-düşük nokta yöntemi: Mart ayında 2.000 makine saatinde bakım gideri 50.000 TL, haziran ayında 5.000 makine saatinde 86.000 TL'dir.

• b = (86.000 − 50.000) / (5.000 − 2.000) = 36.000 / 3.000 = 12 TL/saat
• a = 50.000 − 12 × 2.000 = 50.000 − 24.000 = 26.000 TL (kontrol: 86.000 − 12 × 5.000 = 26.000 TL)
• 4.000 saatlik tahmini gider = 26.000 + 12 × 4.000 = 74.000 TL