KPSS A Muhasebe Safha Maliyet Sistemi konu anlatımı

Safha maliyet sistemi, birbirinin aynı (homojen) mamullerin kitle hâlinde ve sürekli olarak birbirini izleyen üretim bölümlerinden (safhalardan) geçerek üretildiği işletmelerde kullanılır: çimento, şeker, un, tekstil ipliği, kâğıt, petrol rafinerisi, kimya. Bu sistemde maliyet taşıyıcı safha (üretim bölümü) ve dönemdir; her safhada dönem içinde katlanılan maliyetler toplanır ve dönem içindeki üretim miktarına bölünerek ortalama birim maliyet bulunur.

Dönem sonunda safhada tamamlanmamış yarı mamuller bulunduğundan, üretim miktarının tam mamul cinsinden ifade edilmesi gerekir. Bu amaçla eşdeğer birim (eşdeğer mamul) hesaplanır. Sınavda en çok; eşdeğer birim hesabı (ortalama ve FIFO yöntemleri), birim maliyet, tamamlanan birimlerin ve dönem sonu yarı mamullerin maliyeti, safhalar arası devir ve fire konuları sorulur.

Eşdeğer birim

Eşdeğer birim = Yarı mamul miktarı × Tamamlanma derecesi. Örneğin %40 tamamlanmış 1.000 birim yarı mamul, dönüştürme maliyetleri açısından 400 tam birime eşdeğerdir.

• DİMM: çoğunlukla safhanın başında tamamen katılır; bu durumda yarı mamullerin DİMM tamamlanma derecesi %100'dür.
• Dönüştürme maliyetleri (DİŞ + GÜG): süreç boyunca eşit katıldığı varsayılır; tamamlanma derecesi kadar eşdeğer birim hesaplanır.
• İkinci ve sonraki safhalarda önceki safhadan devralınan maliyet, yeni safhanın başında tamamen devralındığı için %100 tamamlanmış sayılır.

Miktar (fiziksel akış) tablosu

Dönem başı YM + Dönemde başlanan (veya devralınan) = Tamamlanan (devredilen) + Dönem sonu YM (+ fire)

Ortalama maliyet yöntemi

• Eşdeğer birim = Tamamlanan birimler + (DS YM × tamamlanma derecesi)
• Birim maliyet = (DB YM maliyeti + Dönem maliyeti) / Eşdeğer birim
• DB YM ile dönem içinde başlanan birimler ayrılmaz; hepsi aynı ortalama birim maliyeti alır.

İlk giren ilk çıkar (FIFO) yöntemi

• Eşdeğer birim = Tamamlanan birimler − (DB YM × DB tamamlanma derecesi) + (DS YM × DS tamamlanma derecesi) (Eşdeğer olarak: DB YM'yi tamamlamak için gereken iş + dönemde başlanıp bitirilen + DS YM'nin eşdeğeri)
• Birim maliyet = Yalnızca dönem maliyeti / FIFO eşdeğer birim
• Tamamlananların maliyeti = DB YM maliyeti + DB YM'yi tamamlama maliyeti + Başlanıp bitirilen birimlerin maliyeti

Safha maliyet raporu

1. Miktar tablosu (fiziksel akış)
2. Eşdeğer birim hesabı (DİMM ve dönüştürme için ayrı ayrı)
3. Birim maliyet hesabı
4. Maliyetlerin tamamlananlara (sonraki safhaya/152'ye) ve DS YM'ye (151) dağıtılması; kontrol: dağıtılan toplam = hesaba katılacak toplam maliyet

Fire

• Normal fire: Muayene (tespit) noktası sürecin sonundaysa normal firenin maliyeti yalnızca tamamlanan sağlam birimlere yüklenir.
• Anormal fire: Eşdeğer birim hesabına katılır, birim maliyetle değerlenir ve dönem zararı olarak kaydedilir.

Ortak veri (Safha A):

• DB YM: 2.000 birim (DİMM %100, dönüştürme %40); DB maliyeti DİMM 18.000 TL, dönüştürme 6.400 TL
• Dönemde başlanan: 8.000 birim; tamamlanıp devredilen: 7.000 birim
• DS YM: 3.000 birim (DİMM %100, dönüştürme %60)
• Dönem maliyetleri: DİMM 82.000 TL, dönüştürme 99.200 TL

Miktar kontrolü: 2.000 + 8.000 = 7.000 + 3.000 = 10.000 birim.

Örnek 1 – Ortalama maliyet yöntemi:

• Eşdeğer DİMM = 7.000 + 3.000 × %100 = 10.000; eşdeğer dönüştürme = 7.000 + 3.000 × %60 = 8.800
• Birim DİMM = (18.000 + 82.000) / 10.000 = 10 TL; birim dönüştürme = (6.400 + 99.200) / 8.800 = 105.600 / 8.800 = 12 TL
• Tamamlananlar = 7.000 × 22 = 154.000 TL
• DS YM = 3.000 × 10 + 1.800 × 12 = 30.000 + 21.600 = 51.600 TL
• Kontrol: 154.000 + 51.600 = 205.600 TL = 18.000 + 6.400 + 82.000 + 99.200

Örnek 2 – FIFO yöntemi (aynı veriler):

• Eşdeğer DİMM = 7.000 − 2.000 × %100 + 3.000 = 8.000; eşdeğer dönüştürme = 7.000 − 2.000 × %40 + 1.800 = 7.000 − 800 + 1.800 = 8.000
• Birim DİMM = 82.000 / 8.000 = 10,25 TL; birim dönüştürme = 99.200 / 8.000 = 12,40 TL
• DB YM'nin tamamlanması: 24.400 (devreden) + 2.000 × %60 × 12,40 = 24.400 + 14.880 = 39.280 TL
• Başlanıp bitirilen: 5.000 × (10,25 + 12,40) = 5.000 × 22,65 = 113.250 TL
• Tamamlananlar = 39.280 + 113.250 = 152.530 TL
• DS YM = 3.000 × 10,25 + 1.800 × 12,40 = 30.750 + 22.320 = 53.070 TL
• Kontrol: 152.530 + 53.070 = 205.600 TL

Örnek 3 – İkinci safha: Safha B'ye Safha A'dan 7.000 birim, birimi 22 TL'den (154.000 TL) devralınmıştır. B'de dönem dönüştürme maliyeti 67.200 TL'dir; 6.000 birim tamamlanmış, 1.000 birim %40 tamamlanmış olarak kalmıştır (DB YM yok).

• Eşdeğer devralınan = 6.000 + 1.000 × %100 = 7.000 → 154.000 / 7.000 = 22 TL
• Eşdeğer dönüştürme = 6.000 + 400 = 6.400 → 67.200 / 6.400 = 10,50 TL
• Tamamlananlar (152 Mamuller) = 6.000 × 32,50 = 195.000 TL; DS YM = 1.000 × 22 + 400 × 10,50 = 26.200 TL (kontrol: 221.200 TL)