KPSS Ortaöğretim İslamiyet Öncesi Türk Devletleri konu anlatımı

Türkler, tarihte kurdukları ilk devletlerden itibaren güçlü bir askeri ve siyasi düzene sahip olmuştur. KPSS Ortaöğretim Tarih testinde İslamiyet öncesi dönem; Asya Hun Devleti, Avrupa Hun Devleti, Göktürk Devleti ve Uygur Devleti üzerinden sorulur. Genellikle bir devletin kurucusu, önemli hükümdarı ya da tarihte ilk kez yaptığı bir şey sorulur.

Asya Hun Devleti, bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. En güçlü dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır. Mete Han, orduyu onlu, yüzlü, binli birimlere ayıran onlu sistemi kurmuş ve ülkeyi iki kanat hâlinde yöneten ikili teşkilatı güçlendirmiştir. Hunların bir kısmı batıya göç ederek 375'te Kavimler Göçü'nü başlatmış ve Avrupa Hun Devleti'ni kurmuştur. Bu devletin en parlak dönemi, Bizans'ı vergiye bağlayan Attila zamanında yaşanmıştır.

Göktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından 552'de kurulmuştur ve "Türk" adını kullanan ilk devlettir. Sonradan Çin'e bağımlı hâle gelen Göktürkler, Kutluk Kağan sayesinde yeniden bağımsız olmuş, bu döneme II. Göktürk Devleti denmiştir. Bu dönemin ünlü isimleri Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve danışmanı Tonyukuk'tur. Onların adına dikilen Orhun Abideleri, Türk tarihinin ilk yazılı belgeleridir.

Uygur Devleti ise 745'te kurulmuş, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmuştur. Uygurlar Mani ve Budizm dinlerini benimsemiş, bu nedenle savaşçılıktan uzaklaşıp tarım ve ticaretle uğraşmaya başlamıştır. Kendi alfabelerini geliştirmiş, kâğıt ve matbaayı kullanmışlardır. Uygur Devleti, 840 yılında Kırgızlar tarafından yıkılmıştır.

Örnek 1.

Soru: Mete Han'ın uyguladığı işlerden biri değildir?

A) Onlu sistemi kurmak B) Çin'e karşı üstünlük sağlamak C) İkili teşkilatı güçlendirmek D) Orhun Abidelerini diktirmek E) Ordu-millet anlayışını güçlendirmek

Çözüm: Orhun Abideleri, Mete Han'dan çok sonra yaşayan Göktürk hükümdarları adına dikilmiştir. Diğer maddeler doğrudan Mete Han'a aittir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Uygurların yerleşik hayata geçmesi ve Mani dinini benimsemesi ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Uygurlar savaşçılığını artırmıştır. B) Din değişimi, toplumun yaşayışını da etkilemiştir. C) Uygurlar Çin ile hiç ilişki kurmamıştır. D) Uygurlar ikili teşkilat uygulamıştır. E) Uygurlar ilk teşkilatlı Türk devletidir.

Çözüm: Mani dini savaşı hoş görmediği için Uygurlar yerleşik hayata geçmiş, tarım ve ticaretle uğraşmıştır. Bu da din değişiminin toplumsal yaşamı etkilediğini gösterir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet hangisidir?

A) Asya Hun Devleti B) Göktürk Devleti C) Uygur Devleti D) Avrupa Hun Devleti E) Akhun Devleti

Çözüm: Bumin Kağan'ın kurduğu Göktürk Devleti, "Türk" adını resmî olarak kullanan ilk devlettir. Doğru cevap B şıkkıdır.