KPSS Ortaöğretim Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Bu konu, Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu Devleti döneminde oluşan Türk-İslam devlet, ordu ve eğitim kurumlarını anlatır. İslam öncesi Türk devlet geleneği (kut anlayışı, kurultay, töre) korunmuş; buna halifelik, kadılık, medrese gibi İslami kurumlar eklenmiştir.

Devlette hükümdara sultan unvanı verilmiş (ilk Gazneli Mahmud). "Ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışı sürmüş, bu da taht kavgalarına yol açmıştır. Devlet işleri Divan-ı Saltanat'ta görüşülmüştür. Eyaletlere melik unvanlı şehzadeler gönderilmiş, yanlarına atabey atanmıştır.

Orduda Büyük Selçuklu, Türk ordu geleneğini geliştirmiştir. İkta sisteminde askerlere maaş yerine toprağın vergi geliri verilmiş; bu sistem Osmanlı tımar sistemine örnek olmuştur.

Eğitimde en önemli kurum medreselerdir. Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri, Sünni eğitim vermiş ve devlete nitelikli kadro yetiştirmiştir. Bu dönemde Gazali, Ömer Hayyam, İbn-i Sina gibi âlimler yetişmiştir. Kervansaraylar ticaret güvenliğini sağlamıştır.

Mimaride kümbet, cami, medrese ve kervansaraylar; taş ve çini işçiliğiyle öne çıkar.

Örnek 1.

Soru: Askerlere maaş yerine toprağın vergi gelirinin verilmesine ne ad verilir?

A) Atabeylik B) Melik C) İkta sistemi D) Divan-ı Saltanat E) Vakıf

Çözüm: Bu uygulamaya ikta sistemi denir. Doğru cevap C şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Nizamiye Medreselerinin amacı nedir?

A) Ticaret yollarını korumak B) Sünni anlayışı güçlendirip kadro yetiştirmek C) Göçebeleri yerleşik hayata geçirmek D) Bizans ile ticaret yapmak E) Türkmenleri iskân etmek

Çözüm: Amaç, Sünni İslam anlayışını güçlendirip nitelikli kadro yetiştirmektir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Şehzadeyi eğiten ve eyaleti yöneten devlet adamına ne denir?

A) Kadı B) Vezir C) Atabey D) Melik E) Reis-ül-küttap

Çözüm: Bu görevliye atabey denir; melik ise şehzadenin kendi unvanıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.