TYT Yaşam: Bilimin Doğası ve Canlıların Ortak Özellikleri konu anlatımı

Bir bakteri, bir maya hücresi, bir çam ağacı ve bir insan birbirinden çok farklı görünür; ama hepsi hücrelerden oluşur, beslenir, solunum yapar, metabolik atıklarını uzaklaştırır, çevresindeki değişikliklere tepki verir ve üreyerek neslini sürdürür. Canlıları cansız varlıklardan ayıran bu özelliklere canlıların ortak özellikleri denir. TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir; soru çoğu zaman günlük hayattan bir gözlemi ilgili canlılık özelliğiyle eşleştirmeyi ya da bir özelliğin hangi canlılarda görüldüğünü yorumlamayı ister.

Bütün canlılar bir ya da daha fazla hücreden oluşur. Hücre, canlılık özelliklerinin gösterilebildiği en küçük yapı ve işlev birimidir. Bakteri, amip, maya gibi tek hücreli canlılarda tüm yaşamsal olaylar tek hücrede gerçekleşir. Çok hücreli canlılarda ise hücreler görev bölümü yapar ve özelleşir.

Canlılar enerji ve yapı maddesi elde etmek için beslenir. Beslenme biçimlerini kartlara bakarak çıkar; her kartta önce kendi cevabını düşün.

Besinlerdeki kimyasal bağ enerjisi hücresel solunum ile ATP'ye aktarılır. Bu olay her canlı hücrede gerçekleşir; oksijenli ya da oksijensiz (fermantasyon) olabilir. Fotosentez yapan bir bitki de gece ve gündüz sürekli solunum yapar.

Canlıda gerçekleşen kimyasal tepkimelerin tümüne metabolizma denir. Metabolizmanın iki yüzü vardır:

Boşaltım, metabolizma sonucu oluşan ve birikmesi zararlı olan maddelerin (karbondioksit, fazla su ve tuzlar, amonyak, üre, ürik asit gibi azotlu atıklar) vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Tek hücrelilerde atıklar hücre zarından difüzyonla, bitkilerde yapraklardaki gözeneklerle ve yaprak dökümüyle, insanda ise böbrekler, akciğerler ve deri aracılığıyla atılır.

Bütün canlılarda hücre içi hareket (sitoplazma akışı) görülür. Hayvanların çoğu yer değiştirme hareketi yapar. Bitkiler yer değiştirmez; ancak iki tür hareket gösterir:

Canlılar iç ve dış ortamdan gelen uyarıları (ışık, ses, sıcaklık, dokunma, kimyasal maddeler) algılayıp tepki verir. Ayçiçeğinin güneşe yönelmesi, göz bebeğinin ışıkta küçülmesi, elin sıcak bir cisimden çekilmesi örnektir. Sinir sistemi olmayan tek hücreliler de uyarılara tepki verir; öglena ışıklı bölgeye doğru yüzer.

Homeostazi, dış ortam değişse de canlının iç ortamını (vücut sıcaklığı, su ve tuz dengesi, kan şekeri, pH) belirli sınırlar içinde tutmasıdır. Sıcakta terleme, soğukta titreme, kan şekeri yükselince pankreastan insülin salgılanması ve fazla su içildiğinde idrar miktarının artması homeostazi örnekleridir.

Üreme, canlıların kendine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır.

Adaptasyon, canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerdir: Kaktüsün yapraklarının dikene dönüşmüş olması, kutup ayısının kalın yağ tabakası, çöl tilkisinin ısı atmaya yarayan büyük kulakları gibi. Çevrenin kısa sürede oluşturduğu ve yavrulara aktarılmayan değişiklikler (modifikasyon, ör. güneşte kalan derinin koyulaşması) adaptasyon değildir.

Şimdi bu bölümlerdeki örnekleri özellikleriyle eşleştir:

Çok hücreli canlılarda yapı, basitten karmaşığa doğru basamaklar hâlinde düzenlenir:

Hücre → Doku → Organ → Sistem → Organizma

Tek hücreli bir canlıda hücre aynı zamanda organizmadır; doku, organ ve sistem basamakları yoktur. Bitkilerde hayvanlardaki gibi sistemler bulunmaz; kök, gövde, yaprak gibi organlar doğrudan organizmayı oluşturur.

Organizmanın üstünde ekolojik basamaklar gelir: aynı türden bireyler popülasyonu, bir alandaki popülasyonlar komüniteyi, komünite ile cansız çevre ekosistemi, tüm ekosistemler ise biyosferi oluşturur.

Virüslerin hücresel yapısı, sitoplazması, ribozomu ve kendi metabolizması yoktur; beslenmez, solunum yapmaz, tek başına ATP üretemez. Yalnızca canlı bir hücrenin içine girdiklerinde o hücrenin enzimlerini ve ribozomlarını kullanarak çoğalabilirler. Nükleik asit taşımaları ve konak hücrede çoğalabilmeleri canlılara benzeyen yönleridir. Bu nedenle virüsler canlı sınıflandırmasında hiçbir âleme dahil edilmez.

Aşağıdaki yargılar bu konuda en sık düşülen yanılgılardır. Doğru mu, yanlış mı?

TYT'de bu konu genellikle kısa bir gözlem ya da deney düzeneği üzerinden sorulur. Sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır:

• "Verilen olay canlıların hangi ortak özelliğine örnektir?" (terleme, titreme, çimlenme, göz bebeğinin küçülmesi gibi)
• "Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?" (olay ve canlılık özelliği eşleştirmesi)
• "Bütün canlılar için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?" (her canlı hücrede solunum ve metabolizma vardır; fotosentez, yer değiştirme ya da eşeyli üreme her canlıda görülmez)
• Organizasyon basamaklarında örnek yapının hangi basamağa ait olduğunu bulma
• Virüsler gibi sınırdaki yapıların canlılık özelliklerini yorumlama

Çeldiricilerde en çok "bazı canlılarda görülen" bir özellik "bütün canlılarda görülür" gibi sunulur; "kesinlikle" ve "bütün" kelimelerinde her canlı grubunu tek tek kontrol et.