Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
9 bölüm · ~18 dk · 15 etkileşim
1Canlılar neden sınıflandırılır?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Dünyada tanımlanmış milyonlarca canlı türü vardır. Bu çeşitliliği incelemeyi kolaylaştırmak için canlılar benzerliklerine ve akrabalık ilişkilerine göre gruplara ayrılır.
TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir. Sorular çoğu zaman bilimsel adlardan (ikili adlandırma) canlıların akrabalığını yorumlatır, sınıflandırma basamaklarında "aynı basamakta olanlar için kesin olarak ne söylenebilir" sorusunu sorar ya da verilen özelliklere göre canlının hangi âlemde yer aldığını bulmayı ister.
2Yapay ve doğal sınıflandırma
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
| Yapay sınıflandırma | Doğal (filogenetik) sınıflandırma | |
|---|---|---|
| Neye göre? | Canlıların dış görünüşüne, yaşadığı ortama, görev benzerliğine ya da insana yararlı veya zararlı oluşuna göre | Canlıların evrimsel akrabalık ilişkilerine göre |
| Esas alınan | Analog organlar: kökenleri farklı, görevleri aynı yapılar (kuş kanadı ile kelebek kanadı) | Homolog organlar, embriyonik gelişim, hücre yapısı, protein ve DNA benzerlikleri |
| Örnek | Aristoteles'in hayvanları yaşadıkları ortama göre karada, suda ve havada yaşayanlar diye ayırması | Homolog organlar kökenleri aynı, görevleri farklı olabilen yapılardır: insan kolu, balina yüzgeci, yarasa kanadı ve kuş kanadı aynı kemik düzenine sahiptir |
Günümüzde kullanılan sınıflandırma doğal sınıflandırmadır.
Balina ile köpekbalığını "suda yaşayanlar" grubunda toplayan bir sınıflandırma neden yapaydır?
3Tür: sınıflandırmanın temel birimi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Tür, ortak bir atadan gelen, benzer yapı ve işleve sahip, doğal koşullarda birbirleriyle çiftleştiğinde verimli (kısır olmayan) döller oluşturabilen bireylerin oluşturduğu gruptur. Tür, sınıflandırmanın temel birimidir.
4Sınıflandırma basamakları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Canlılar büyükten küçüğe doğru şu basamaklarda gruplandırılır:
Âlem → Şube → Sınıf → Takım → Familya → Cins → Tür
Bitkilerde şube yerine bölüm terimi de kullanılır. Âlemin üstünde, hücre yapısına dayanan üst âlem (domain) basamağı bulunur. Sırayı ezberle:
Basamaklar büyükten küçüğe , , , , , ve biçiminde sıralanır.
Basamaklar arasındaki ilişkiler soruların temelidir:
| Türden âleme doğru gidildikçe | Âlemden türe doğru gidildikçe |
|---|---|
| Birey sayısı ve tür çeşitliliği artar | Birey sayısı ve tür çeşitliliği azalır |
| Ortak özellik sayısı azalır | Ortak özellik sayısı artar |
| Akrabalık derecesi azalır | Akrabalık derecesi artar |
- İki canlı küçük bir basamakta aynıysa, ondan büyük bütün basamaklarda da aynıdır. Aynı cinsteki iki canlı; aynı familya, takım, sınıf, şube ve âlemdedir.
- Tersi kesin değildir: Aynı takımdaki iki canlı aynı familyada olabilir de olmayabilir de.
- İki canlı büyük bir basamakta farklıysa, daha küçük basamakların hiçbirinde ortak olamaz. Farklı sınıflardaki iki canlı aynı takımda ya da cinste bulunamaz.
P ve R canlıları aynı takımda, farklı familyalardadır. R ve S aynı cinstedir. Buna göre P ile S için ne söylenebilir?
K, L, M ve N canlılarının sınıflandırmadaki yerleriyle ilgili şu bilgiler veriliyor:
- •K ile L aynı familyada, farklı cinslerdedir.
- •L ile M aynı cinstedir.
- •N, K ile aynı takımda fakat farklı familyadadır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
Aynı cinste yer alan iki canlıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
5İkili adlandırma
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
İsveçli bilim insanı Carl Linnaeus tarafından geliştirilen ikili adlandırma sisteminde her türün iki kelimeden oluşan Latince bir bilimsel adı vardır:
- Birinci kelime cins adıdır ve büyük harfle başlar.
- İkinci kelime tür adıdır (tür takısı) ve küçük harfle yazılır.
- Bilimsel ad italik yazılır; el yazısında altı çizilir.
Örnek: İnsan Homo sapiens, kutup ayısı Ursus maritimus, boz ayı Ursus arctos, kızılçam Pinus brutia, karaçam Pinus nigra.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bilimsel adları okurken şunlara dikkat et:
- Birinci kelimeleri aynı olan canlılar aynı cinstedir; dolayısıyla aynı familya, takım, sınıf, şube ve âlemdedir. Ursus maritimus ile Ursus arctos aynı cinstedir.
- İkinci kelimeleri aynı olan canlılar aynı türde değildir; tür takısı tek başına akrabalık göstermez. Quercus alba (ak meşe) ile Morus alba (beyaz dut) aynı tür takısına sahip olsa da farklı cinslerdedir.
- Bilimsel adlar tüm dünyada ortak olduğu için yerel adlardan kaynaklanan karışıklığı önler.
*Rosa canina* (kuşburnu), *Rosa damascena* (Isparta gülü) ve *Tulipa gesneriana* (lale) verildiğine göre hangi yorumlar kesin olarak yapılabilir?
Bazı ağaçların bilimsel adları aşağıda verilmiştir:
- •Saplı meşe: Quercus robur
- •Saçlı meşe: Quercus cerris
- •Karaçam: Pinus nigra
- •Kızılçam: Pinus brutia
- •Sarıçam: Pinus sylvestris
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
6Üst âlemler ve âlemler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Hücre yapısına göre canlılar üç üst âleme ayrılır: Bakteriler, Arkeler (ikisi de prokaryot) ve Ökaryotlar. Günümüzde yaygın kullanılan altı âlem sistemi şöyledir:
| Âlem | Hücre tipi | Hücre sayısı | Beslenme | Öne çıkan özellikler |
|---|---|---|---|---|
| Bakteriler | Prokaryot | Tek hücreli | Ototrof (fotosentez, kemosentez) veya heterotrof | Çeperde peptidoglikan; hastalık yapanlar da ayrıştırıcılar da vardır |
| Arkeler | Prokaryot | Tek hücreli | Ototrof veya heterotrof | Çeperde peptidoglikan yok; sıcak su kaynağı, çok tuzlu göl gibi zorlu ortamlarda yaşayabilir |
| Protistler | Ökaryot | Tek veya çok hücreli | Ototrof (algler, öglena) veya heterotrof (amip, paramesyum) | Gerçek doku ve organ yok; sıtma etkeni de bu âlemdedir |
| Mantarlar | Ökaryot | Tek (maya) veya çok hücreli (şapkalı mantar, küf) | Heterotrof (çürükçül, parazit) | Çeperde kitin; depo besin glikojen; sporla ürer |
| Bitkiler | Ökaryot | Çok hücreli | Ototrof (fotosentez) | Çeperde selüloz; depo besin nişasta |
| Hayvanlar | Ökaryot | Çok hücreli | Heterotrof | Çeper yok; depo besin glikojen; çoğu aktif hareketli |
Daha önce kullanılan beş âlem sisteminde bakteriler ve arkeler Monera adıyla tek âlemde toplanıyordu; ayrıntılı çalışmalar bu iki grubun hücre yapısı ve kimyasal özellikler bakımından çok farklı olduğunu gösterince ayrı âlemlere ayrıldılar.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
- Bitkiler âlemi: Damarsız bitkiler (karayosunları) ve damarlı bitkiler; damarlı bitkiler de tohumsuz (eğrelti otları) ve tohumlu (açık tohumlular: çam, köknar; kapalı tohumlular: elma, buğday, gül) olarak gruplanır.
- Hayvanlar âlemi: Omurgasızlar (süngerler, solucanlar, yumuşakçalar, eklem bacaklılar, derisi dikenliler vb.) ve omurgalılar (balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler).
Virüsler hücresel yapıya ve kendi metabolizmalarına sahip olmadıkları için hiçbir âleme dahil edilmez.
Ökaryot, çok hücreli, hücre çeperi kitinden oluşan, besinini ölü organik maddeleri ayrıştırarak elde eden bir canlı hangi âlemdedir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Doğru mu, yanlış mı?
Takım, familyadan küçük bir basamaktır.
Aynı takımda olan iki canlı kesinlikle aynı familyadadır.
Tür adı aynı olan canlılar akrabadır.
Bilimsel adda cins adı küçük harfle, tür takısı büyük harfle başlar.
Katır, at ile eşekten oluşan yeni bir türdür.
Virüsler bakteriler âlemindedir.
Mantarlar bitki âlemindedir.
Aynı cinsteki iki canlı aynı familyadadır.
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- "Bilimsel adları verilen canlılarla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?"
- "K ve L aynı familyada, L ve M aynı cinstedir... Buna göre hangisi kesinlikle söylenebilir?" (basamak mantığı)
- "Özellikleri verilen canlı hangi âlemde yer alır?" (prokaryot-ökaryot, çeper yapısı, beslenme tipi)
- "Türden âleme gidildikçe aşağıdakilerden hangisi artar/azalır?"
- Yapay ve doğal sınıflandırmayı, homolog ve analog yapıları ayırt etme
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.