TYT Sürdürülebilirlik ve Ekolojik Ayak İzi konu anlatımı

Sanayileşme, hızlı nüfus artışı, fosil yakıt kullanımı ve bilinçsiz tarım uygulamaları; hava, su ve toprağı kirleterek ekosistemlerin dengesini bozmaktadır. Bu değişiklikler yalnızca yerel değil, küresel ölçekte de sonuçlar doğurur: iklim ısınmakta, türler hızla yok olmakta, göller ve denizler oksijensiz kalmaktadır.

TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir. Soru çoğu zaman bir çevre sorununun nedenini ve sonucunu eşleştirmeyi, bir olayın hangi sorunla ilgili olduğunu bulmayı ya da uygun bir önlemi seçmeyi ister. Güncel olaylar (müsilaj, kuraklık, orman yangınları) soru senaryosu olarak sık kullanılır.

Güneşten gelen ışınlar yeryüzünü ısıtır; ısınan yeryüzü de uzaya ısı (kızılötesi) ışınları yayar. Atmosferdeki bazı gazlar bu ısının bir kısmını tutarak yeryüzünü sıcak tutar. Buna sera etkisi denir. Sera etkisi doğaldır ve gereklidir; o olmasaydı yeryüzünün ortalama sıcaklığı donma noktasının çok altında olurdu.

Sorun, insan etkinlikleriyle sera gazlarının derişiminin artması ve sera etkisinin güçlenmesidir:

Küresel ortalama sıcaklık sanayi öncesi döneme göre 1 °C'nin üzerinde artmıştır. Sonuçları: buzulların erimesi ve deniz seviyesinin yükselmesi, kuraklık ve seller gibi aşırı hava olaylarının sıklaşması, türlerin yaşam alanlarının kutuplara ve yükseklere kayması, tarımsal verimin düşmesi, mercan resiflerinin ağarması. Uluslararası alanda Kyoto Protokolü (1997) ve Paris Anlaşması (2015) sera gazı salımını azaltmayı hedefler.

Stratosferdeki ozon tabakası, Güneşten gelen zararlı morötesi (UV) ışınların büyük kısmını tutar. Soğutucularda ve spreylerde kullanılan CFC'ler stratosfere ulaşınca açığa çıkan klor atomları ozonu parçalar. Ozon incelmesi; cilt kanseri, katarakt ve bağışıklık zayıflığını artırır, fitoplanktonlara ve tarım ürünlerine zarar verir. Montreal Protokolü (1987) ile CFC üretimi büyük ölçüde durdurulmuş ve tabaka yavaş yavaş toparlanmaya başlamıştır.

Kömür ve fuel-oil gibi yakıtlardan çıkan kükürt dioksit ile taşıt ve fabrikalardan çıkan azot oksitler, atmosferdeki su buharıyla birleşerek sülfürik asit ve nitrik asit oluşturur. Bu asitler yağmur, kar ya da sis olarak yeryüzüne iner. Normal yağmurun pH'si yaklaşık 5,6'dır; asit yağmurlarında pH daha düşüktür.

Etkileri: Ağaçların yaprak ve köklerine zarar verir; topraktaki kalsiyum, magnezyum gibi minerallerin yıkanmasına yol açar; göl ve akarsuları asitleştirerek balık ölümlerine neden olur; mermer ve kalker yapıları (tarihî eserler, heykeller) aşındırır.

Önlemler: Fabrika bacalarına filtre takılması, kükürt oranı düşük yakıtların ve doğal gazın kullanılması, taşıtlarda katalitik dönüştürücü kullanılması, yenilenebilir enerjiye geçiş.

Tarım alanlarından yıkanan azotlu ve fosforlu gübreler ile arıtılmamış evsel atık sulardaki deterjanlar, göl ve denizlerde besin tuzlarını artırır. Süreç şöyle ilerler:

2021'de Marmara Denizi'nde görülen yoğun müsilaj (deniz salyası) oluşumunda deniz suyu sıcaklığının artması ve arıtılmamış atık sularla denize ulaşan besin tuzlarının fazlalığı birlikte etkili olmuştur.

Biyolojik çeşitlilik, bir bölgedeki gen, tür ve ekosistem çeşitliliğinin tümüdür. Çeşitliliği yüksek ekosistemler çevre değişikliklerine karşı daha dayanıklıdır.

Türkiye; üç bitki coğrafyası bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) kesiştiği yerde bulunması, farklı iklim tipleri, yükselti farkları ve üç tarafının denizlerle çevrili olması sayesinde biyolojik çeşitlilik bakımından zengindir. Türkiye'deki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir.

• Hava kirliliği: Fosil yakıtlar, egzoz gazları, sanayi atıkları. Solunum yolu hastalıklarını artırır.
• Su ve toprak kirliliği: Sanayi atıkları, tarım ilaçları, ağır metaller, plastikler. Zehirli maddeler biyolojik birikimle besin zincirinin üst basamaklarında yoğunlaşır.
• Erozyon ve çölleşme: Bitki örtüsünün yok edilmesi toprağın su ve rüzgârla taşınmasına yol açar.
• Radyoaktif, ışık ve gürültü kirliliği de canlıların sağlığını ve davranışlarını olumsuz etkiler.

• Yenilenebilir enerji kaynaklarının (güneş, rüzgâr, hidroelektrik, jeotermal) kullanılması
• Ağaçlandırma, toplu taşıma, enerji tasarrufu ve bina yalıtımı
• Atık suların arıtılması, gübre ve tarım ilacının bilinçli kullanılması, zararlılarla biyolojik mücadele
• Geri dönüşüm ve Sıfır Atık uygulamaları
• Karbon ayak izini azaltmak: Bir kişinin ya da ürünün neden olduğu sera gazı salımını düşürecek tercihler yapmak (yerel ve mevsiminde üretilmiş gıda, daha az israf, toplu taşıma)

Doğru mu, yanlış mı?

TYT'de çevre soruları genellikle güncel bir haber, bir araştırma ya da bir belediye kampanyası gibi senaryolarla verilir. Sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır:

• Bir çevre sorununun nedenini ya da sonucunu bulma (asit yağmuru – kükürt dioksit, ozon incelmesi – CFC)
• Olayları doğru sıraya koyma (ötrofikasyon basamakları)
• Verilen önlemlerden hangisinin bir soruna yönelik olduğunu seçme
• Ölçüm verilerini yorumlama (sıcaklık, karbondioksit, oksijen değişimleri)
• Biyolojik çeşitlilik ve endemik tür kavramları

Soru kökündeki anahtar kelimeye odaklan; eşleştirmeyi dene: