TYT Kalıtım konu anlatımı

Kalıtım, canlıların özelliklerinin genler aracılığıyla anne ve babadan yavrulara aktarılmasıdır. Bu aktarımı inceleyen bilim dalına genetik denir. TYT Biyoloji testinde kalıtım konusundan genellikle 1 soru gelir; soru çoğu zaman bir çaprazlamanın sonucunu, bir kan grubu problemini ya da eşeye bağlı bir özelliğin aktarılışını yorumlatır.

Konunun temeli, bezelyelerle çalışan Gregor Mendel'in bulgularına dayanır.

Genetiğin dilini altı kartta öğren; her kartta önce tanımı tahmin et.

Baskın (dominant) alel büyük harfle gösterilir ve heterozigot bireyde etkisini gösterir. Çekinik (resesif) alel küçük harfle gösterilir ve yalnızca homozigot durumda (mm) fenotipte görülür. Buradan iki önemli sonuç çıkar:

• Çekinik fenotipli bir bireyin genotipi kesin olarak bellidir: mm.
• Baskın fenotipli bir bireyin genotipi MM ya da Mm olabilir; hangisi olduğu tek başına fenotipten anlaşılmaz.

Baskın fenotipli bireyin genotipini öğrenmek için kontrol (test) çaprazlaması yapılır: Birey, homozigot çekinik (mm) bir bireyle çaprazlanır. Döllerin tamamı baskın fenotipliyse birey büyük olasılıkla MM, döllerde çekinik fenotip de görülüyorsa birey kesinlikle Mm'dir.

Çaprazlama çözerken şu sırayı izle:

1. Ebeveynlerin genotiplerini yaz.
2. Her ebeveynin oluşturabileceği gametleri belirle (bir gamet, her genden yalnızca bir alel taşır).
3. Gametleri Punnett karesinde eşleştir: Satırlara bir ebeveynin, sütunlara diğerinin gametlerini yaz; her kutu bir olası yavrudur.
4. Genotip ve fenotip oranlarını say.

Örneğin Mm × Mm çaprazlamasında her iki ebeveyn de M ve m gametlerini eşit oranda oluşturur:

         M     m
    M   MM    Mm
    m   Mm    mm

Dört kutunun biri MM, ikisi Mm, biri mm'dir. Genotip oranı 1 MM : 2 Mm : 1 mm, fenotip oranı 3 mor : 1 beyaz'dır.

Sık kullanılan çaprazlama sonuçlarını bilmek zaman kazandırır:

ABO kan grupları çok alellilik örneğidir: Bir karakter için toplumda ikiden fazla alel (A, B, 0) bulunur, ama her birey bunlardan yalnızca ikisini taşır. A ve B alelleri 0 aleline baskındır; A ile B birbirine eş baskındır.

Rh faktöründe Rh⁺ aleli (R) Rh⁻ aleline (r) baskındır: Rh⁺ bireyler RR ya da Rr, Rh⁻ bireyler rr genotiplidir.

İnsanda kadınlar XX, erkekler XY eşey kromozomlarına sahiptir. Genleri eşey kromozomları üzerinde bulunan özelliklerin kalıtımına eşeye bağlı kalıtım denir.

• X'e bağlı çekinik özellikler: Renk körlüğü ve hemofili. Normal alel XR, hastalık aleli Xr ile gösterilirse kadın genotipleri XRXR (normal), XRXr (taşıyıcı, fenotipi normal) ve XrXr (hasta); erkek genotipleri XRY (normal) ve XrY (hasta) olur.
• Erkeklerde tek X bulunduğundan çekinik alel tek başına fenotipte görülür; bu yüzden bu hastalıklar erkeklerde daha sık görülür.
• Erkek çocuk X kromozomunu annesinden, Y kromozomunu babasından alır. Kız çocuk ise babasının X kromozomunu mutlaka alır.
• Y'ye bağlı özellikler (ör. kulak kıllılığı) yalnızca erkeklerde görülür ve babadan oğula aktarılır.

Doğru mu, yanlış mı?

TYT'de kalıtım soruları genellikle kısa bir senaryo içinde verilir: bir tarım araştırması, bir aile, bir hastanedeki kan grubu karışıklığı gibi. Sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır:

• "Bu çaprazlamadan oluşacak bir dölün ... olma olasılığı kaçtır?"
• "... bireyin genotipi aşağıdakilerden hangisidir?" (çekinik fenotipli çocuktan ebeveyn genotipine geri gitme)
• "Bu ailenin çocuklarında aşağıdaki kan gruplarından hangisi görülemez?"
• "Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?" (eşeye bağlı özelliklerde taşıyıcılık yorumu)
• Kavram soruları: alel, genotip, fenotip, eş baskınlık, modifikasyon.

Soruların çoğu tek karakter üzerinden kurulur; iki karakter varsa her biri ayrı ayrı çözülüp olasılıklar çarpılır. Karmaşık dihibrit ve bağlı gen problemleri AYT konusudur.