Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
11 bölüm · ~19 dk · 20 etkileşim
1Ekosistem nedir?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Bir bölgedeki canlılar ile bu canlıları etkileyen cansız çevrenin oluşturduğu sisteme ekosistem denir. Bir göl, bir orman, bir çayır ve hatta bir akvaryum birer ekosistemdir.
Ekosistemde iki temel süreç işler: Güneşten gelen enerji, besin zinciri boyunca tek yönde akar ve her basamakta bir kısmı ısı olarak kaybolur. Madde ise canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir; soru çoğunlukla besin zinciri, enerji aktarımı, madde döngüleri ya da türler arası ilişkiler üzerine kurulur.
2Ekosistemin bileşenleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Abiyotik (cansız) faktörler: Işık, sıcaklık, su, toprak yapısı, pH, mineraller, hava ve iklim. Canlıların dağılışını ve yaşamını belirler.
- Biyotik (canlı) faktörler: Üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar.
| Grup | Beslenme biçimi | Örnekler |
|---|---|---|
| Üreticiler | Ototrof: inorganik maddelerden organik besin üretir | Yeşil bitkiler, algler, siyanobakteriler; kemosentetik bakteriler |
| Tüketiciler | Heterotrof: hazır organik besin tüketir | Otçullar, etçiller, hepçiller |
| Ayrıştırıcılar | Heterotrof (saprofit): ölü organizmaları ve atıkları parçalar | Bakteriler ve mantarlar |
Üreticilerin çoğu fotosentezle ışık enerjisini kimyasal bağ enerjisine dönüştürür. Bazı bakteriler ise inorganik maddeleri oksitleyerek elde ettikleri enerjiyle besin üretir; buna kemosentez denir. Ayrıştırıcılar, organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürerek toprağa geri kazandırır; ayrıştırıcılar olmasaydı madde döngüleri tamamlanamazdı.
3Organizasyon düzeyleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Ekolojide düzeyler küçükten büyüğe şöyle sıralanır. Kartı çevirmeden önce tanımı tahmin et.
4Türler arası ilişkiler
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Farklı türlerin sürekli birlikte yaşamasına simbiyoz denir.
| İlişki | Etki | Örnek |
|---|---|---|
| Mutualizm | +/+ (iki tür de yarar sağlar) | Liken (alg ile mantar), baklagil ile köklerindeki azot bağlayan bakteriler, termit ile bağırsağındaki selüloz sindiren canlılar |
| Kommensalizm | +/0 (biri yarar sağlar, diğeri etkilenmez) | Köpek balığına tutunarak taşınan ve artıklarıyla beslenen vantuz balığı |
| Parazitlik | +/− (biri yarar sağlar, diğeri zarar görür) | Tenya, bit, pire, kene; bitkilerden küsküt |
Böcekçil bitkiler azotça fakir topraklarda yaşar. Fotosentez yaptıkları için ototrof, böcekleri sindirerek azot ihtiyaçlarını karşıladıkları için heterotrof beslenirler.
Türler arasındaki ilişkilerle ilgili aşağıdaki örneklerden hangisi, bir türün yarar sağladığı, diğer türün ise bu ilişkiden etkilenmediği kommensalizme örnektir?
5Besin zinciri ve besin ağı
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Besin zinciri, enerjinin bir canlıdan diğerine aktarılma yolunu gösterir:
Ot → çekirge → kurbağa → yılan → şahin
Burada ot üretici, çekirge birincil tüketici (otçul), kurbağa ikincil tüketici, yılan üçüncül tüketici, şahin dördüncül tüketicidir. Doğada bir canlı birden çok canlıyla beslenebildiği için zincirler birbirine bağlanarak besin ağını oluşturur. Besin ağında bir canlı, farklı zincirlerde farklı basamaklarda yer alabilir. Besin ağı ne kadar karmaşıksa ekosistem o kadar kararlıdır.
Fareler tahıl tanelerini, baykuşlar fareleri ve yılanları, yılanlar ise fareleri yiyor. Baykuş hangi basamaklarda yer alır?
6Enerji aktarımı ve besin piramidi
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 5 bölüm kaldı.
Enerji aktarımı: Bir basamaktaki enerjinin büyük kısmı solunumla ısı olarak kaybolur, bir kısmı sindirilmeyen artıklarla ayrıştırıcılara geçer. Bir üst basamağa ortalama %10 kadarı aktarılır. Bu nedenle besin zincirleri genellikle 4-5 basamaktan uzun olmaz.
Bir ekosistemde üreticilerin bağladığı enerji 80.000 kJ'dir. Her basamağa bir öncekinin %10'u aktarılırsa ikincil tüketicilere ne kadar enerji ulaşır?
Bir çayır ekosisteminde üreticilerin besinlere bağladığı enerji 50.000 kJ'dir.
Her beslenme basamağına bir öncekindeki enerjinin %10'unun aktarıldığı varsayılırsa üçüncül tüketicilere aktarılan enerji kaç kJ olur?
Besin piramidinde tabanda üreticiler bulunur. Tabandan tepeye doğru:
- Toplam enerji ve genellikle toplam biyokütle azalır.
- Genellikle birey sayısı azalır, bireylerin vücut büyüklüğü artar.
- DDT, cıva ve kurşun gibi vücuttan atılamayan zehirli maddelerin birim kütledeki derişimi artar. Buna biyolojik birikim denir.
Bir göle karışan tarım ilacı; su yosunu → su piresi → küçük balık → balıkçıl zincirinde hangi canlıda birim kütlede en yüksek derişime ulaşır?
7Madde döngüleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Enerji akışı tek yönlüdür; madde ise döngüseldir.
Su döngüsü: Denizlerden buharlaşma ve bitkilerin terlemesiyle atmosfere geçen su buharı yoğunlaşır ve yağış olarak yeryüzüne döner. Canlılar solunum, terleme ve boşaltımla da döngüye katılır.
Karbon döngüsü: Atmosferdeki karbondioksiti hangi olaylar azaltır, hangileri artırır?
| Atmosferden CO₂ alan | Atmosfere CO₂ veren |
|---|---|
| Fotosentez (ve kemosentez) | Hücresel solunum, ayrıştırıcıların faaliyetleri, fosil yakıtların ve ormanların yanması, volkanik etkinlikler |
8Azot döngüsü
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Atmosferin yaklaşık %78'i azot gazıdır (N₂), ancak bitki ve hayvanlar bu gazı doğrudan kullanamaz. Döngünün dört basamağını sırayla çevir:
Tarımda münavebe (ekim nöbeti) uygulamasında tahıllardan sonra baklagil ekilmesi, toprağın bu bakteriler sayesinde azotça zenginleşmesini sağlar.
Bir topraktaki denitrifikasyon bakterileri yok edilirse ne olur?
Azot döngüsünde gerçekleşen bazı olaylar şunlardır:
- I.Ayrıştırıcıların ölü organizmalardaki proteinleri parçalayarak amonyak oluşturması
- II.Nitrifikasyon bakterilerinin amonyağı nitrata dönüştürmesi
- III.Denitrifikasyon bakterilerinin nitratı azot gazına dönüştürmesi
Bu olaylardan hangileri topraktaki, bitkilerin kullanabileceği azotlu bileşiklerin miktarını azaltır?
9Sık yapılan hatalar
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Doğru mu, yanlış mı?
Enerji de madde gibi döngüsel olarak dolaşır.
Birincil tüketici birinci basamaktadır.
Popülasyon birçok türden oluşur.
Habitat, türün ekosistemdeki görevidir.
Ayrıştırıcılar enerjiyi besin zincirine geri döndürür.
Denitrifikasyon toprağa azot kazandırır.
Zehirli maddelerin derişimi besin piramidinin tabanında en yüksektir.
Böcekçil bitkiler hem ototrof hem heterotrof beslenir.
10ÖSYM'de nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
TYT'de ekoloji soruları genellikle kısa bir doğa senaryosuyla verilir. Sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır:
- Bir besin zinciri ya da ağı verilip bir canlının basamağını, bir popülasyondaki değişimin etkisini sorma
- %10 kuralına göre enerji hesabı
- Türler arası ilişki örneğini (mutualizm, kommensalizm, parazitlik) tanıma
- Karbon ve azot döngüsünde hangi olayın ne işe yaradığını yorumlama
- Biyotik ve abiyotik faktörleri, popülasyon ve komünite kavramlarını ayırt etme
Öncüllü sorularda her öncülü besin ağı üzerinde tek tek kontrol et; bir canlının birden çok basamakta yer alabileceğini unutma.
11Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.