TYT Canlıların Temel Bileşenleri konu anlatımı

Canlıların yapısı, cansız doğada da bulunan elementlerden (en çok karbon, hidrojen, oksijen ve azot) oluşur. Bu elementler bir araya gelerek canlıların temel bileşenlerini meydana getirir. Temel bileşenler iki gruba ayrılır:

TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir. Sorular çoğunlukla bir molekülün yapı birimini, görevini ya da diğer moleküllerle ortak ve farklı yönlerini sorar; DNA'daki baz sayısı veya dehidrasyon sentezinde açığa çıkan su sayısı gibi küçük hesaplamalar da görülür.

Organik moleküllerin çoğu, küçük yapı birimlerinin (monomer) birleşmesiyle oluşan büyük moleküllerdir (polimer).

• Dehidrasyon sentezi: İki monomer arasında bağ kurulurken 1 molekül su açığa çıkar. n tane monomerden düz bir zincir oluşurken n − 1 bağ kurulur ve n − 1 molekül su açığa çıkar.
• Hidroliz: Su harcanarak bağların koparılması, polimerin monomerlerine ayrılmasıdır. Sindirim bir hidroliz olayıdır.

Mineraller sindirime uğramaz, doğrudan emilir ve enerji vermez; yapıya katılır ve düzenleyici görev yapar.

Asit ve bazlar ortamın pH değerini belirler. Kanın pH'si yaklaşık 7,4 iken mide öz suyu kuvvetli asidiktir. Tampon sistemler vücut sıvılarının pH'sini dar sınırlar içinde tutar.

C, H ve O atomlarından oluşur. Hücrenin birinci derecede enerji kaynağıdır; yapıya da katılır.

Suda çözünmez, eter ve alkol gibi organik çözücülerde çözünür.

• Nötral yağ (trigliserit): 1 gliserol ile 3 yağ asidinin ester bağlarıyla birleşmesinden oluşur; bu sırada 3 molekül su açığa çıkar. Yağ asitlerinin karbonları arasında yalnızca tek bağ varsa doymuş (oda sıcaklığında genellikle katı, çoğunlukla hayvansal), en az bir çift bağ varsa doymamış (genellikle sıvı, çoğunlukla bitkisel) yağ asidi denir.
• Fosfolipitler: Hücre zarının temel yapısını oluşturur.
• Steroitler: Kolesterol, eşey hormonları ve D vitamini bu gruptadır.

Yağlar gram başına karbonhidrat ve proteinlerin yaklaşık iki katı enerji verir. Hücre enerji için önce karbonhidratları, sonra yağları, en son proteinleri kullanır. Yağların yıkımında bol miktarda metabolik su oluşur; devenin hörgücündeki yağ bu açıdan da önemlidir. Deri altı yağ tabakası ısı yalıtımı sağlar.

C, H, O ve N içerir; bazılarında kükürt (S) de bulunur. Yapı birimi amino asittir. Her amino asitte bir amino grubu, bir karboksil grubu ve amino asidi diğerlerinden ayıran bir R (değişken) grubu bulunur. Canlılarda 20 çeşit amino asit vardır. Amino asitler birbirine peptit bağıyla bağlanır. Vücudun sentezleyemediği ve besinlerle alınması gereken amino asitlere temel (zorunlu) amino asitler denir.

Görevlerine örnekler: yapısal (keratin, kolajen), enzim, hormon (insülin), taşıma (hemoglobin), savunma (antikor), kasılma (aktin, miyozin).

Hücredeki kimyasal tepkimeleri hızlandıran biyolojik katalizörlerdir; çoğu proteindir.

• Tepkimenin aktivasyon enerjisini düşürür.
• Substrata özgüdür; her enzim belirli bir maddeye etki eder.
• Tepkimeden değişmeden çıkar, tekrar tekrar kullanılabilir.
• Aktivitesi sıcaklık, pH, enzim ve substrat miktarından etkilenir. Her enzimin en iyi çalıştığı bir optimum sıcaklık ve pH vardır. Düşük sıcaklıkta enzim yavaşlar ama yapısı bozulmaz; yüksek sıcaklıkta denatüre olur ve bu çoğu zaman geri dönüşümsüzdür.
• Bazı enzimler çalışmak için protein olmayan yardımcı kısımlara ihtiyaç duyar: mineral ise kofaktör, vitamin gibi organik bir molekülse koenzim denir.

Enerji vermez, sindirilmez; düzenleyici görev yapar ve birçoğu koenzim olarak çalışır.

D vitamini deride güneş ışığının etkisiyle sentezlenebilir. K vitamini ve bazı B vitaminleri kalın bağırsaktaki bakteriler tarafından üretilir.

Yapı birimi nükleotittir. Her nükleotit bir fosfat, bir beş karbonlu şeker ve bir organik bazdan oluşur.

Çift zincirli DNA'da adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir. Bu nedenle A sayısı = T sayısı ve G sayısı = C sayısıdır.

ATP (adenozin trifosfat) adenin, riboz ve üç fosfattan oluşur; hücrenin doğrudan kullandığı enerji molekülüdür. Her hücre kendi ATP'sini üretir; ATP hücreler arasında taşınmaz ve depolanmaz.

Doğru mu, yanlış mı?

• "Aşağıdakilerden hangisi hem ... hem de ... molekülünün yapısında bulunur?" (DNA-RNA, nişasta-glikojen karşılaştırmaları)
• "Hidroliz sonucunda ... oluşan molekül hangisidir?" ya da "... molekülü oluşurken kaç su açığa çıkar?"
• DNA'da verilen bir baz sayısından diğer baz sayılarını ya da toplam nükleotit sayısını bulma
• Deney düzeneğinde sıcaklık veya pH değiştirilerek enzim etkinliğinin yorumlanması
• Vitamin ve mineral eksikliklerini belirtileriyle eşleştirme; "enerji vermez", "depolanabilir" gibi ortak özellikleri ayırt etme