Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
11 bölüm · ~18 dk · 19 etkileşim
Hücre, canlıların yapı ve işlev birimidir. Beslenme, solunum, sentez, boşaltım ve üreme gibi yaşamsal olayların hepsi hücrede gerçekleşir. Hücreler yapılarına göre ikiye ayrılır: kalıtım materyali bir zarla çevrili olmayan prokaryot hücreler ve zarla çevrili bir çekirdeğe ve zarlı organellere sahip ökaryot hücreler.
TYT Biyoloji testinde hücre konusundan genellikle 1 soru gelir. Soru çoğunlukla bir organelin görevini, prokaryot ile ökaryot hücre ya da bitki ile hayvan hücresi arasındaki farkları veya bir hücrenin görevine göre hangi organelin gelişmiş olacağını sorar. Organelleri "ne iş yapar, hangi hücrede bulunur, kaç zarlıdır" sorularıyla birlikte öğrenmek konunun anahtarıdır.
1Hücre teorisi
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Schleiden, Schwann ve Virchow'un çalışmalarıyla hücre teorisi şekillenmiştir:
- Bütün canlılar bir ya da daha fazla hücreden oluşur.
- Hücre, canlıların yapı ve işlev birimidir; yaşamsal olaylar hücrede gerçekleşir.
- Yeni hücreler ancak var olan hücrelerin bölünmesiyle oluşur.
2Prokaryot ve ökaryot hücre
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
| Özellik | Prokaryot hücre | Ökaryot hücre |
|---|---|---|
| Örnek | Bakteriler, arkeler | Protist, mantar, bitki, hayvan hücreleri |
| Çekirdek zarı | Yok; DNA sitoplazmada | Var; DNA çekirdek içinde |
| Zarlı organel | Yok | Var (mitokondri, ER, Golgi vb.) |
| Ribozom | Var | Var |
| DNA | Genellikle tek, halkasal; ayrıca plazmit bulunabilir | Doğrusal, proteinlerle birlikte kromatin hâlinde |
Her hücrede ortak olarak hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve DNA bulunur. Bakterilerin çoğunda hücre zarının dışında peptidoglikan yapılı bir hücre duvarı vardır.
Bir hücrede çekirdek zarı ve mitokondri bulunmuyor; ribozom ve hücre duvarı bulunuyor. Bu hücre hangi gruptadır?
3Hücre zarı ve madde geçişi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Hücre zarı; fosfolipit çift tabaka, bu tabakaya gömülü ya da yüzeyinde bulunan proteinler ve dış yüzeydeki karbonhidratlardan (glikoprotein, glikolipit) oluşur. Hayvan hücrelerinin zarında kolesterol de bulunur. Zar sürekli hareket hâlinde olan bu yapısı nedeniyle akıcı mozaik zar modeli ile açıklanır. Dış yüzeydeki glikoproteinler hücrelerin birbirini tanımasında görev alır. Zar seçici geçirgendir; her maddeyi aynı kolaylıkla geçirmez.
Maddeler zardan üç yolla geçer. Her kartta önce "ATP harcanır mı?" sorusunu cevapla:
4Osmoz: hücreyi suya koyalım
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bir soğan zarı hücresi derişik tuz çözeltisine, bir alyuvar ise saf suya konuluyor. Hücrelerde ne gözlenir?
5Organeller: kim ne iş yapar?
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
| Organel | Zar | Görev | Nerede? |
|---|---|---|---|
| Ribozom | Zarsız | Protein sentezi | Bütün hücreler |
| Sentrozom | Zarsız | Hücre bölünmesinde iğ ipliklerinin oluşumu; kamçı ve silin temeli | Hayvan hücreleri (yüksek yapılı bitkilerde yok) |
| Granüllü ER | Tek zarlı | Üzerindeki ribozomlarda sentezlenen proteinleri taşır | Ökaryotlar |
| Granülsüz ER | Tek zarlı | Lipit ve steroit sentezi, karaciğerde zehirli maddelerin etkisizleştirilmesi | Ökaryotlar |
| Golgi cisimciği | Tek zarlı | Proteinleri düzenleme, paketleme, salgı ve lizozom oluşturma | Ökaryotlar; salgı hücrelerinde gelişmiş |
| Lizozom | Tek zarlı | Hücre içi sindirim enzimlerini taşır; yaşlı organelleri yıkar | Daha çok hayvan hücreleri |
| Koful | Tek zarlı | Su, besin ve atık depolama | Bitkide büyük merkezi koful, hayvanda küçük |
| Mitokondri | Çift zarlı | Oksijenli solunum, ATP üretimi | Ökaryot hücrelerin çoğu |
| Kloroplast | Çift zarlı | Fotosentez | Bitki ve alg hücreleri |
| Çekirdek | Çift zarlı | Kalıtım materyalini taşır, hücrenin yönetimi | Ökaryotlar |
Tabloyu kapat ve her organeli göreviyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
6Öne çıkan yapılar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 5 bölüm kaldı.
7Salgı hücreleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Salgı hücreleri (pankreas, tükürük bezi) çok protein ürettiği için bu hücrelerde ribozom, granüllü ER ve Golgi gelişmiştir. Salgı proteininin izlediği yol:
ribozom → granüllü ER → Golgi → salgı keseciği → hücre zarı (ekzositoz)
Tükürük bezinin amilaz enzimi salgılayan hücreleri ile karaciğerin zehirli maddeleri etkisiz hâle getiren hücreleri karşılaştırıldığında hangi organeller öne çıkar?
- I.Granüllü endoplazmik retikulum
- II.Golgi cisimciği
- III.Kloroplast
Pankreasın sindirim enzimi salgılayan hücrelerinde yukarıdaki yapılardan hangilerinin gelişmiş olması beklenir?
8Bitki ve hayvan hücresi farkları
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
| Bitki hücresi | Hayvan hücresi |
|---|---|
| Selüloz çeper var | Çeper yok |
| Kloroplast ve diğer plastitler var | Plastit yok |
| Büyük merkezi koful var | Küçük ve çok sayıda koful |
| Sentrozom yok (yüksek yapılı bitkiler) | Sentrozom var |
| Depo polisakkarit: nişasta | Depo polisakkarit: glikojen |
| Lizozom nadir | Lizozom yaygın |
Her iki hücrede de hücre zarı, çekirdek, mitokondri, ribozom, ER ve Golgi bulunur.
Bir hücrede sentrozom ve glikojen bulunuyor, çeper bulunmuyor. Bu hücre bitki hücresi olabilir mi?
Mikroskopla incelenen bir hücrede şu özellikler gözleniyor:
- •Selüloz yapılı bir çeper vardır.
- •Büyük bir merkezi koful vardır.
- •Kloroplast bulunmamaktadır.
- •Sentrozom bulunmamaktadır.
Buna göre bu hücre aşağıdakilerden hangisi olabilir?
9Sık yapılan hatalar
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Aşağıdaki yargılar öğrencilerin en sık düştüğü yanılgılardan derlendi. Doğru mu, yanlış mı?
Prokaryotlarda ribozom yoktur.
Bitki hücresinde mitokondri yoktur.
Hücre çeperi seçici geçirgendir.
Protein ribozomda sentezlenir, granüllü ER'de taşınır, Golgi'de paketlenir.
Çekirdek dışında DNA taşıyan tek organel mitokondridir.
Osmozda çözünen maddeler hareket eder.
10ÖSYM'de nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
- "Aşağıdaki organellerden hangisi hem ... hem de ... hücresinde bulunur?" (prokaryot-ökaryot, bitki-hayvan karşılaştırması)
- "Bu hücrede aşağıdaki organellerden hangisinin gelişmiş olması beklenir?" (salgı, kas, karaciğer hücreleri)
- Verilen özelliklere göre hücrenin türünü bulma
- Radyoaktif işaretli amino asidin hücre içinde izlediği yolu sıralama
- Hücrenin farklı yoğunluktaki çözeltilere konulduğu deneyleri yorumlama (osmoz, plazmoliz)
Çeldiricilerde en sık "yalnızca bitkide bulunur" ya da "bütün hücrelerde bulunur" gibi genellemeler kullanılır; bu ifadeleri kontrol ederken prokaryotları ve özel hücreleri (olgun alyuvar, kök hücresi) hatırla.
11Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.