Canlılar dünyası
Yapıyı göreve bağla: her organelin, organın bir işi var.
10 bölüm · ~20 dk · 20 etkileşim
1Hücre neden bölünür?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Tek hücreli bir canlının çoğalması, bir bebeğin büyümesi, bir yaranın kapanması ve bir yumurta ile spermin oluşması; bunların hepsi hücre bölünmesi sayesinde gerçekleşir. Ökaryot hücrelerde iki tür bölünme vardır: kromozom sayısını koruyan mitoz ve kromozom sayısını yarıya indiren mayoz. Mitoz eşeysiz üremenin, mayoz ise eşeyli üremenin temelidir.
TYT Biyoloji testinde bu konudan genellikle 1 soru gelir. Soru çoğu zaman mitoz ile mayozu karşılaştırır, bir evrenin olaylarını sorar ya da eşeysiz üreme çeşitleriyle ilgili bir örneği yorumlatır.
Hücre büyüdükçe hacmi, yüzey alanından daha hızlı artar; yani yüzey/hacim oranı azalır. Hücre zarı artık büyüyen sitoplazmanın madde alışverişini karşılayamaz. Ayrıca çekirdeğin yönetmesi gereken sitoplazma miktarı artar. Belli bir büyüklüğe ulaşan hücre ya bölünür ya da büyümeyi durdurur.
2Hücre döngüsü ve interfaz
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bölünebilen bir hücrenin yaşamı interfaz ve bölünme evrelerinden oluşur. Kartları çevirerek döngünün ana duraklarını gez:
3Mitoz bölünme
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
| Evre | Başlıca olaylar |
|---|---|
| Profaz | Kromatin iplikler kısalıp kalınlaşarak kromozomlara dönüşür; çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur; iğ iplikleri oluşur. |
| Metafaz | Kromozomlar ekvatoral düzlemde tek sıra hâlinde dizilir; kromozomlar en belirgin bu evrede görülür. |
| Anafaz | Sentromerler ayrılır; kardeş kromatitler zıt kutuplara çekilir. |
| Telofaz | Kutuplarda çekirdek zarı ve çekirdekçik yeniden oluşur; kromozomlar incelip kromatine dönüşür. |
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Sitokinez: Hayvan hücrelerinde hücre zarı dışarıdan içe doğru boğumlanır. Bitki hücrelerinde hücre çeperi boğumlanmaya izin vermediğinden, iki çekirdek arasında ara lamel oluşur. Karyokinez olup sitokinez olmazsa çok çekirdekli hücre oluşur.
Mitozun önemi: Oluşan iki hücre, ana hücreyle aynı sayıda ve aynı genetik yapıda kromozom taşır (2n → 2n, n → n). Mitoz; tek hücreli ökaryotlarda üremeyi, çok hücrelilerde büyüme, gelişme ve yıpranan dokuların onarımını sağlar. Haploit (n) hücreler de mitoz geçirebilir; örneğin erkek arılar spermlerini mitozla üretir. Olgunlaşmış sinir hücreleri ve çizgili kas hücreleri genellikle bölünmez. Bölünmenin kontrolden çıkması kanser gibi hastalıklara yol açar.
2n = 8 kromozomlu bir hücre mitoz bölünme geçiriyor. Metafaz evresindeki kromozom ve kromatit sayısı ile bölünme sonunda oluşan hücrelerin kromozom sayısı nedir?
4Mayoz bölünme
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Mayoz, eşeyli üreyen canlıların üreme ana hücrelerinde görülür. Bir kez DNA eşlenmesinin ardından arka arkaya iki bölünme gerçekleşir ve diploit (2n) bir hücreden dört haploit (n) hücre oluşur. İlk bölünme olan Mayoz I, kromozom sayısını yarıya indiren bölünmedir:
Mayoz II, mitoza benzer. İki bölünme arasında DNA eşlenmez. Anafaz II'de kardeş kromatitler ayrılır ve sonunda dört haploit hücre oluşur.
Mayozun önemi:
- Gametlerde kromozom sayısını yarıya indirir; döllenmeyle 2n sayısı yeniden oluşur. Böylece türün kromozom sayısı nesiller boyunca sabit kalır.
- Krossing over ve bağımsız dağılım sayesinde kalıtsal çeşitlilik sağlar. Döllenmede gametlerin rastgele birleşmesi ve mutasyonlar da çeşitliliği artırır.
2n = 20 kromozomlu bir bitkinin polen ana hücresi mayoz geçiriyor. Kaç hücre oluşur, her birinde kaç kromozom bulunur?
G1 evresinde DNA miktarı 2m olan bir üreme ana hücresinin mayoz I ve mayoz II sonunda oluşan hücrelerindeki DNA miktarı nedir?
G1 evresinde DNA miktarı 2m olan bir üreme ana hücresi mayoz bölünme geçiriyor.
Mayoz I sonunda oluşan hücrelerin her birindeki DNA miktarı kaçtır?
5Mitoz ve mayoz karşılaştırması
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
| Özellik | Mitoz | Mayoz |
|---|---|---|
| Görüldüğü hücreler | Vücut hücreleri, tek hücreli ökaryotlar | Üreme ana hücreleri |
| Bölünme sayısı | 1 | 2 (mayoz I ve mayoz II) |
| Oluşan hücre sayısı | 2 | 4 |
| Kromozom sayısı | Korunur (2n → 2n) | Yarıya iner (2n → n) |
| Tetrat, krossing over | Görülmez | Görülür (profaz I) |
| Genetik yapı | Ana hücreyle aynı | Birbirinden ve ana hücreden farklı |
| Görevi | Büyüme, onarım, eşeysiz üreme | Gamet ya da spor oluşumu, çeşitlilik |
Mitoz ve mayoz bölünmeyle ilgili aşağıdaki olaylar veriliyor:
- I.Bölünme başlamadan önce DNA'nın eşlenmesi
- II.Tetrat oluşumu
- III.Kardeş kromatitlerin birbirinden ayrılması
Bu olaylardan hangileri her iki bölünmede de görülür?
6Eşeysiz üreme
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Tek bir atadan, gamet oluşmadan yeni bireylerin meydana gelmesidir. Temeli mitozdur; oluşan bireyler (mutasyon olmadıkça) atasıyla genetik olarak aynıdır. Hızlıdır ancak çeşitlilik sağlamadığı için değişen çevre koşullarına uyum şansı düşüktür.
- Bölünerek üreme: Amip, öglena, paramesyum. (Bakteriler de ikiye bölünerek çoğalır, ancak bu mitoz değildir; bakterilerde çekirdek yoktur.)
- Tomurcuklanma: Bira mayası, hidra.
- Sporla üreme: Küf mantarları, sıtma etkeni Plasmodium.
- Rejenerasyon: Kopan parçadan yeni birey oluşması; planarya, deniz yıldızı.
- Vejetatif üreme: Bitkilerin kök, gövde ya da yapraklarından yeni birey oluşması; patates yumrusu, çilek stolonu, söğüt çeliği.
- Partenogenez: Döllenmemiş yumurtadan yeni birey gelişmesi; erkek arılar (n) bu yolla oluşur.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bir üretici, çok tatlı meyve veren bir çilek bitkisinin özelliklerini hiç değiştirmeden çoğaltmak istiyor. Tohumla mı, stolonla mı çoğaltmalıdır?
7Eşeyli üreme
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Genellikle iki atanın mayozla oluşturduğu gametlerin döllenmesiyle zigot (2n) oluşur. Zigot mitozla bölünerek yeni bireyi oluşturur. Oluşan bireyler hem birbirinden hem de atalarından farklıdır.
| Çeşit | Nasıl olur? | Örnek ve not |
|---|---|---|
| Dış döllenme | Gametler suya bırakılır ve döllenme vücut dışında olur | Çoğu balık, kurbağa. Gametlerin karşılaşma şansı düşük olduğundan çok sayıda gamet üretilir |
| İç döllenme | Döllenme dişinin vücudunda olur | Sürüngenler, kuşlar, memeliler. Karada yaşamaya uyumdur |
Hermafrodit canlılar hem erkek hem dişi üreme organı taşır. Toprak solucanı hermafrodittir ama iki birey arasında çapraz döllenme yapar.
Aşağıdakilerden hangisi eşeyli üreyen canlılarda kalıtsal çeşitliliğin kaynaklarından biri değildir?
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Doğru mu, yanlış mı?
Anafaz I'de kardeş kromatitler ayrılır.
Metafazdaki kromatit sayısı kromozom sayısına eşittir.
Mayoz II öncesinde DNA yeniden eşlenir.
Mitoz yalnızca diploit hücrelerde olur.
Bakteriler mitozla çoğalır.
Eşeysiz üreme çeşitliliğin asıl kaynağıdır.
Hayvan hücrelerinde sitokinez boğumlanmayla, bitki hücrelerinde ara lamelle olur.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
TYT'de bu konunun soruları çoğunlukla bilgi ve yorum düzeyindedir. Sık karşılaşılan soru tipleri şunlardır:
- "Aşağıdakilerden hangisi mayoz bölünmede görülüp mitoz bölünmede görülmez?" (tetrat, krossing over, homologların ayrılması)
- "Verilen ifadelerden hangileri mitoz bölünme için doğrudur?" (öncüllü karşılaştırma)
- Kromozom sayısı, kromatit sayısı ya da DNA miktarı hesaplatan kısa sorular
- Bir canlının üreme biçimini verip eşeysiz üreme çeşidini ya da sonucunu sorma
- Bölünmenin gerekliliği (yüzey/hacim oranı) ve sitokinezin bitki ile hayvan hücrelerindeki farkı
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.