Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
8 bölüm · ~19 dk · 22 etkileşim
Ahlak felsefesi (etik), insanın eylemlerini "iyi-kötü", "doğru-yanlış" kavramları açısından konu alan felsefe dalıdır. Ahlaki eylemin ne olduğunu, hangi eylemin ahlaki değer taşıdığını ve bu değerin neye göre belirlendiğini akıl yürütme yoluyla sorgular. TYT Felsefe testinde ahlak felsefesi soruları genellikle şu eksenlerde gelir: ahlaki yargı türlerini ayırt etme (normatif–betimleyici), özgürlük-sorumluluk-vicdan ilişkisini kavrama ve ahlak teorisi–filozof eşleştirmesi (erdem ahlakı–Aristoteles, ödev ahlakı–Kant, faydacılık–Mill).
1Etik hangi soruların peşinde?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Ahlak felsefesinin ele aldığı temel sorular şunlardır: Bir eylemi ahlaki olarak iyi ya da doğru yapan nedir; eylemin niyeti mi, karakteri mi, sonucu mu belirleyicidir? İnsan, eylemlerinden ne zaman ve neden sorumlu tutulabilir? Ahlaki değerler evrensel midir, yoksa toplumdan topluma değişir mi?
Bu soruların cevabı üç kavram çifti etrafında toplanır: yargı türleri, özgürlük-sorumluluk-vicdan ve ahlak teorileri. Sırayla bakalım.
2Ahlaki yargı türleri: olan mı, olması gereken mi?
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bu iki yargı türünün karıştırılması sık görülen bir hatadır: bir toplumda fiilen uygulanan bir davranışın var olması (betimleyici bilgi), o davranışın ahlaken doğru olduğu ya da evrensel bir ahlak ilkesinin bulunamayacağı (normatif bir sonuç) anlamına gelmez.
Bir öğrenci, "Bir toplumda hırsızlığın kabul edilebilir görüldüğü dönemler olmuştur; bu yüzden evrensel bir ahlak ilkesinden söz edilemez" demektedir.
Bu çıkarımdaki sorun nedir?
"Yalan söylemek yanlıştır" cümlesi normatif bir yargıdır.
"Eski Türklerde büyüklere saygı önemliydi" cümlesi normatif bir yargıdır.
Bir davranışın bir toplumda uygulanıyor olması, onun ahlaken doğru olduğunu gösterir.
3Özgürlük, sorumluluk ve vicdan
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir kişi, silah zoruyla tehdit edilerek bir suç işlemeye mecbur bırakılmıştır.
Bu kişi işlediği eylemden neden tam olarak ahlaki sorumlu tutulamaz?
Bir kişi, hiçbir dış baskı ya da tehditle karşı karşıya kalmadan, tamamen kendi tercihiyle geri dönüşüme katılmaya karar verir.
Bu kişinin eylemi öncelikle hangi kavramla temellendirilir?
4Üç büyük ahlak teorisi
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Ahlak teorileri, bir eylemi iyi yapan şeyin ne olduğuna üç farklı yerden cevap verir: karakter, ödev bilinci ve sonuç. Her teorinin başında bir düşünür durur.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bu üç teori sık karıştırılır: erdem ahlakı karaktere, ödev ahlakı niyet/ilkeye, faydacılık ise sonuca/faydaya bakar. Bir metinde "toplam kaç kişiye fayda sağlanıyor" vurgusu varsa faydacılık; "evrensel ilke, ödev, çıkar gözetmeme" vurgusu varsa ödev ahlakı; "karakter, altın orta, erdemli olma" vurgusu varsa erdem ahlakı söz konusudur.
Bir filozofa göre insan için en yüksek iyi mutluluktur (eudaimonia); mutluluğa ise erdemli bir yaşamla ulaşılır. Erdem, iki aşırı uç arasında bulunan bir "altın orta"dır; örneğin cesaret, korkaklık ile gözü peklik arasındaki ortadır.
Bu görüş aşağıdaki ahlak teorilerinden hangisine aittir?
5Teorileri örnek olaylarda tanı
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Bir filozof, cesareti korkaklık ile gözü peklik arasındaki doğru ölçü, cömertliği ise cimrilik ile savurganlık arasındaki doğru ölçü olarak tanımlar.
Bu görüş kime aittir?
Bir yönetici bir kararın doğruluğunu, kararın kaç kişiye ne kadar fayda sağlayacağını hesaplayarak belirlemeyi önerirken; bir danışman insanları sadece araç olarak kullanmanın evrensel olarak kabul edilemeyeceğini, bu yüzden yanlış olduğunu söyler.
Bu iki yaklaşım hangi ahlak teorileriyle eşleşir?
Bir filozofa göre bir eylemin ahlaki olarak doğru sayılabilmesi için, o eylemin en çok sayıda insana en çok mutluluğu ya da faydayı sağlaması gerekir; eylemin niyeti değil, sonucunda ürettiği toplam fayda önemlidir.
Bu görüş aşağıdaki ahlak teorilerinden hangisine aittir?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
TYT Felsefe testinde ahlak felsefesi soruları genellikle şu kalıplardadır:
- Bir ahlak teorisinin tanımı ya da örneği verilip "Bu görüş aşağıdaki ahlak teorilerinden hangisine aittir?" şeklinde erdem ahlakı, ödev ahlakı ya da faydacılığın adı sorulur.
- İki farklı yaklaşımın (örneğin faydacı bir hesap ile ödev bilincine dayanan bir ilke) karşılaştırıldığı bir senaryo verilip aralarındaki temel fark sorulur.
- Bir örnek olay verilip kişinin eyleminden ne ölçüde sorumlu tutulabileceği, özgürlük kavramıyla ilişkilendirilerek sorulur.
- Bir cümlenin normatif mi betimleyici mi olduğu, ya da bir öğrencinin bu ikisini karıştırdığı bir akıl yürütmedeki yanılgı sorulur.
Sorular çoğunlukla kısa bir alıntı ya da örnek olay üzerinden kurulur; doğru seçenek, alıntıdaki anahtar ifadenin (karakter/altın orta mı, ilke/ödev mi, sonuç/toplam fayda mı, olan/olması gereken mi) doğru kavramla eşleştirilmesiyle bulunur.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Ahlak felsefesi, iyi-kötü ve doğru-yanlış eylemi konu alan felsefe dalıdır. yargı nasıl olması gerektiğini belirtir, yargı olanı değer yüklemeden tasvir eder. , sorumluluğun ön koşuludur; eylemi iç dünyada değerlendiren yetidir.