Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
8 bölüm · ~23 dk · 27 etkileşim
Bilgi felsefesi (epistemoloji), insanın "bilme" edimini konu alan felsefe dalıdır. Bilginin ne olduğunu, kaynağının ne olduğunu, sınırlarının nereye kadar uzandığını ve doğru bilginin nasıl ayırt edileceğini sorgular. TYT Felsefe testinde bilgi felsefesi soruları genellikle iki eksende gelir: kavram tanıma (rasyonalizm, empirizm, septisizm gibi bir görüşün tanımından adını bulma) ve filozof–görüş eşleştirme (bir alıntının hangi düşünüre ya da hangi akıma ait olduğunu belirleme). Bu nedenle bilgi felsefesinde başarı, kavramları birbirinden net biçimde ayırabilmeye ve temel filozofların imza cümlelerini tanımaya dayanır.
1Bilgi felsefesinin üç büyük sorusu
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Bilgi felsefesinin ele aldığı üç büyük soru şudur: Bilginin kaynağı nedir (akıl mı, duyular mı, deneyim mi)? Bilginin doğruluğu nasıl sınanır (hangi ölçütle bir bilgi "doğru" kabul edilir)? İnsan kesin ve genel-geçer bilgiye ulaşabilir mi, yoksa bilgi görecelimidir, hatta imkânsız mıdır? Bu üç soru, aşağıdaki kavram setlerinin her birini doğurur.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
2Bilgi türleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
3Bilginin kaynağı: akıl mı, duyu mu?
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bir filozofa göre bilgi, yalnızca akılla ya da yalnızca duyularla açıklanamaz; duyularımızın bize sunduğu veriler, zihnimizde önceden var olan zaman, mekân ve nedensellik gibi kalıplarla işlenerek bilgiye dönüşür. Ayrıca insan aklı, nesnelerin bize göründüğü hâlini (fenomen) bilebilir; nesnelerin kendinde hâlini (numen) asla bilemez.
Bu görüş aşağıdakilerden hangisine aittir?
"Duyularımla edindiğim her bilgi beni en az bir kez yanıltmıştır; bu yüzden duyulara güvenilmez. Oysa 'düşünüyorum' önermesinden şüphe ettiğim anda bile düşündüğüm, dolayısıyla var olduğum kesindir."
Bu parçada savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir? (A: Empirizm, B: Pozitivizm, C: Rasyonalizm, D: Septisizm, E: Pragmacılık)
Bir düşünür, insan zihninin doğuştan boş bir levha olduğunu, tüm bilgilerimizin duyu izlenimlerinden geldiğini, hatta "neden-sonuç" ilişkisinin bile nesnelerde değil, tekrar eden gözlemlerin zihinde yarattığı bir alışkanlıkta bulunduğunu ileri sürmüştür.
Bu düşünür aşağıdakilerden hangisidir? (A: Platon, B: Descartes, C: Kant, D: Hume, E: Bergson)
4Doğruluk ölçütleri: bilgi ne zaman doğrudur?
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
| Ölçüt | Temel fikir | Temsilcisi | Sorulan soru |
|---|---|---|---|
| Uygunluk (tekabül/correspondence) | Bilgi, nesneyle örtüştüğü ölçüde doğrudur; zihindeki yargı ile dış dünyadaki gerçeklik uyuşmalıdır. | Kurucusu sayılan Aristoteles | "Gerçeğe uyuyor mu?" |
| Tutarlılık (coherence) | Doğruluk, önceden doğru kabul edilmiş diğer önermelerle çelişmemeye, sistemin bütünüyle tutarlı olmaya bağlıdır. | "Diğer bilgilerimizle çelişiyor mu?" | |
| Apaçıklık (açıklık-seçiklik) | Doğruluk, zihinde hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak kadar açık ve seçik kavranmasıyla anlaşılır. | Descartes | |
| Pragmacı (faydacı) | Doğruluk, bilginin pratik hayatta işe yarayıp yaramamasıyla, sonuç verip vermemesiyle belirlenir. | William James ve John Dewey |
Bir bilginin doğruluğu, o bilginin yaşamda bize sağladığı fayda ile ölçülür. Bir düşüncenin doğru sayılabilmesi için önce hayatımızda işe yaraması, sonuç vermesi gerekir.
Bu görüş, bilginin doğruluğunu hangi ölçüte göre değerlendirmektedir? (A: Uygunluk, B: Tutarlılık, C: Apaçıklık, D: Pragmacı ölçüt, E: Rölativist ölçüt)
Bir görüşe göre bir bilginin doğru sayılabilmesi için zihindeki yargının, dış dünyadaki nesneyle veya olguyla birebir örtüşmesi gerekir.
Bu parçada tanımlanan doğruluk ölçütü aşağıdakilerden hangisidir?
5Bilginin imkânı: kesin bilgi var mı?
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Bu dört kavram sık karıştırılır: dogmatizm kesinliği kabul eder, septisizm kesinliği tümden reddeder, agnostisizm yalnızca belirli (genelde metafizik) bir alanda bilinemezliği kabul eder, rölativizm ise doğrunun kişiden kişiye değiştiğini söyler.
Bir filozof, evrenin bir yaratıcısı olup olmadığı sorusunun insan aklının sınırlarını aştığını, bu konuda ne olumlu ne de olumsuz kesin bir yargıya varılamayacağını, ancak matematik ve fizikte kesin bilgiye ulaşılabileceğini savunur.
Bu filozofun metafizik konulardaki tutumu aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır? (A: Dogmatizm, B: Rölativizm, C: Agnostisizm, D: Septisizm, E: Pozitivizm)
Septisizm her konuda kesin bilgiyi reddeder.
Agnostisizm yalnızca belirli, genellikle metafizik bir alanda bilinemezliği kabul eder.
Rölativizm, bilginin varlığını inkâr eder.
Dogmatizm kesin bilginin imkânsız olduğunu savunur.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
TYT Felsefe testinde bilgi felsefesi ortalama 0-1 soru ile temsil edilir; sınavdan sınava değişmekle birlikte her yıl sorulmayabilir. Soru kökleri genellikle şu kalıplardadır:
- "Bu parçada savunulan görüş aşağıdaki akımlardan hangisiyle adlandırılır?"
- "Bu düşünür, aşağıdaki filozoflardan hangisi olabilir?"
- "Yukarıdaki bilgiler doğrultusunda ... kavramıyla ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"
- Bir filozofa ait ünlü bir sözün ("Cogito ergo sum", "İnsan her şeyin ölçüsüdür" gibi) verilip hangi akıma ait olduğunun sorulması.
- İki farklı görüşün karşılaştırıldığı, aralarındaki farkın (örneğin rasyonalizm–empirizm) sorulduğu sorular.
Sorular çoğunlukla kısa bir alıntı ya da örnek olay üzerinden kurulur; doğru seçenek, alıntıdaki anahtar ifadenin (kaynağın akıl mı duyu mu olduğu, kesinliğin kabul edilip edilmediği, ölçütün ne olduğu) doğru kavramla eşleştirilmesiyle bulunur. Şıklar genellikle birbirine yakın görünen kavramlardan (rasyonalizm-kritisizm, septisizm-agnostisizm gibi) oluşturularak ayırt etme gücü ölçülür.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Rasyonalizm kaynağı sayar, temsilcisi 'tır. Empirizm deneyimini esas alır, temsilcisi 'dur. Kritisizm akıl ile duyuyu birleştirir, geliştiricisi 'tır. Pozitivizmin kurucusu 'tur. Septisizmin kurucusu 'dur.