Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
8 bölüm · ~21 dk · 22 etkileşim
Bilim felsefesi, bilimsel bilginin ne olduğunu, bilimsel yöntemin nasıl işlediğini, bilimi bilim yapan ölçütlerin neler olduğunu ve bilimin nasıl ilerlediğini akıl yürütme yoluyla inceleyen felsefe dalıdır. Bilim felsefesi doğrudan bilim yapmaz; bilimin kendisini, yani bilimsel etkinliğin mantığını, varsayımlarını ve sınırlarını konu edinir.
TYT Felsefe testinde bilim felsefesi soruları en çok şu kavramlar etrafında döner: tümevarım–tümdengelim akıl yürütme biçimlerinin ayırt edilmesi, bilimsel bilginin temel özellikleri, Karl Popper'ın yanlışlanabilirlik ölçütü ve Thomas Kuhn'un paradigma kavramı. Bu kavramların birbirinden net biçimde ayrılması, bilim felsefesi sorularının neredeyse tamamını çözmeye yeter.
1Bilimsel bilgiyi bilimsel yapan nedir?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Altı özelliği kartlarda tanı; kartı çevirmeden önce tanımı tahmin etmeye çalış.
Bir bilgi türünün geçerli sayılabilmesi için, ortaya konan iddianın yalnızca bir kez değil, aynı koşullar altında herkes tarafından tekrarlanabilir gözlem ve deneylerle sınanabilmesi; iddianın doğru ya da yanlış olduğunun bu sınama sonucunda ortaya çıkması gerekir.
Bu parçada vurgulanan bilimsel bilgi özelliği aşağıdakilerden hangisidir? (A: Genellenebilirlik, B: Nesnellik, C: Sınanabilirlik, D: Birikimlilik, E: Sistemlilik)
2Akıl yürütme: tümevarım ve tümdengelim
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Tümevarım (endüksiyon): Tekil, tek tek gözlemlenen olgulardan yola çıkarak genel bir yasaya veya sonuca ulaşma yöntemidir (özelden genele). Örneğin, gözlemlenen her kuğunun beyaz olduğunu görüp "bütün kuğular beyazdır" sonucuna varmak tümevarımsaldır. Bu yöntemin öncüsü Francis Bacon'dır. Tümevarımın temel sorunu, ne kadar çok gözlem yapılırsa yapılsın, sonucun kesin olarak garanti edilememesidir; bir tek siyah kuğu gözlemi bile genellemeyi çürütebilir. Bu soruna Hume'un işaret ettiği tümevarım problemi denir.
Tümdengelim (dedüksiyon): Genel bir önermeden (öncülden) yola çıkarak tekil, özel bir sonuca ulaşma yöntemidir (genelden özele). Örneğin "Bütün insanlar ölümlüdür, Sokrates bir insandır, öyleyse Sokrates ölümlüdür" tümdengelimseldir. Öncüller doğruysa ve akıl yürütme geçerliyse, tümdengelimde varılan sonuç kesin doğrudur; bu yönüyle matematik ve mantıkta temel yöntemdir.
Hipotetik-tümdengelimsel yöntem: Modern bilimde yaygın olarak kullanılan bu yöntemde önce bir hipotez (varsayım) kurulur, bu hipotezden tümdengelimle gözlemlenebilir sonuçlar çıkarılır, sonra bu sonuçlar deney ve gözlemle sınanır.
Bir araştırmacı, incelediği yüzlerce kuğunun her birinin beyaz renkli olduğunu gözlemler ve bu gözlemlerden yola çıkarak "Bütün kuğular beyazdır." genel yargısına ulaşır.
Bu parçada kullanılan akıl yürütme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir? (A: Tümdengelim, B: Tümevarım, C: Sezgi, D: Diyalektik, E: Analoji)
"Bütün canlılar hücrelerden oluşur. Bakteriler canlıdır. O hâlde bakteriler de hücrelerden oluşur." biçimindeki akıl yürütmede genel bir önermeden yola çıkılarak özel bir sonuca ulaşılmaktadır.
Bu akıl yürütme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
3Popper: bilim yanlışlanabilirliktir
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Karl Popper'a göre bir teorinin bilimsel sayılabilmesinin ölçütü, o teorinin doğrulanabilir olması değil, yanlışlanabilir (çürütülebilir) olmasıdır. Popper'a göre hiçbir sayıda gözlem bir teoriyi kesin olarak doğrulayamaz (tümevarım problemi), ama tek bir aykırı gözlem bir teoriyi yanlışlayabilir. Bu yüzden Popper, bilimi doğrulama değil yanlışlama (falsifikasyon) girişimi olarak tanımlar: bir teori ne kadar yanlışlanmaya açıksa ve şimdiye kadar yanlışlanamamışsa, o kadar güçlü kabul edilir. Yanlışlanması mümkün olmayan iddialar (örneğin bazı metafizik önermeler) Popper'a göre bilimsel değildir.
Bir bilim felsefecisine göre bir teorinin bilimsel sayılabilmesi için, o teorinin doğru olduğunu gösterecek kanıtlar aramak değil, o teoriyi çürütebilecek olası bir gözlemin bulunup bulunmadığına bakmak gerekir. Ona göre hiçbir teori kesin olarak doğrulanamaz, fakat aykırı tek bir gözlemle çürütülebilir.
Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir? (A: Auguste Comte, B: Thomas Kuhn, C: Francis Bacon, D: Karl Popper, E: David Hume)
Bir düşünüre göre bir teorinin bilimsel sayılabilmesi için, o teorinin doğru olduğunu gösterecek kanıtlar aramak değil, teoriyi çürütebilecek olası bir gözlemin bulunup bulunmadığına bakmak gerekir; hiçbir teori kesin olarak doğrulanamaz, fakat aykırı tek bir gözlemle çürütülebilir.
Bu parçada tanımlanan görüş aşağıdakilerden hangisidir?
4Kuhn: bilim devrimlerle ilerler
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Thomas Kuhn'a göre bilim, doğrusal ve sürekli bir birikimle değil, devrimlerle ilerler. Bilim insanları belirli bir dönemde ortak bir paradigma (bir bilim dalının kavramlarını, yöntemlerini, sorularını ve çözüm örneklerini belirleyen ortak kabul görmüş çerçeve) içinde çalışırlar; bu döneme Kuhn "normal bilim" der. Zamanla paradigmanın açıklayamadığı anomaliler (aykırı olgular) birikir; bu anomaliler bir kriz yaratır ve sonunda eski paradigmanın yerini yeni bir paradigmanın aldığı bir bilimsel devrim (paradigma kayması) yaşanır. Örneğin Newton fiziğinden Einstein fiziğine geçiş bir paradigma kaymasıdır. Kuhn'a göre farklı paradigmalar birbiriyle kıyaslanamaz (ölçülemez) olabilir, çünkü her paradigma kendi kavramsal çerçevesini ve sorularını belirler.
- 1. aşama
Normal bilim
Bilim insanları ortak bir paradigma içinde çalışır.
- 2. aşama
Anomaliler birikir
Paradigmanın açıklayamadığı aykırı olgular çoğalır.
- 3. aşama
Kriz
Anomaliler paradigmayı sarsar.
- 4. aşama
Bilimsel devrim (paradigma kayması)
Eski paradigmanın yerini yeni bir paradigma alır; örneğin Newton fiziğinden Einstein fiziğine geçiş.
Bir düşünüre göre bilim insanları belirli bir dönemde ortak bir kavram ve yöntem çerçevesi içinde "normal bilim" yaparlar. Bu çerçevenin açıklayamadığı aykırı olgular zamanla birikir, bir kriz doğar ve sonunda eski çerçevenin yerini tamamen yeni bir çerçeve alır; bilim bu şekilde birikerek değil, sıçramalarla ilerler.
Bu parçada tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir? (A: Paradigma değişimi (bilimsel devrim), B: Tümevarım problemi, C: Doğrulanabilirlik ilkesi, D: Denkleştirici adalet, E: Pozitivist evre)
Bir paradigmanın açıklayamadığı aykırı olgular (anomaliler) zamanla birikir, bu birikim bir kriz doğurur ve sonunda eski paradigmanın yerini tamamen yeni bir paradigma alır; Newton fiziğinden Einstein fiziğine geçiş buna örnek gösterilir.
Bu parçada tanımlanan kavram aşağıdakilerden hangisidir?
5Pozitivizm: üç evre
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Auguste Comte'un kurucusu olduğu pozitivizme göre insan düşüncesi tarihsel olarak üç aşamadan geçer.
- 1. evre
Teolojik evre
Olaylar doğaüstü güçlerle açıklanır.
- 2. evre
Metafizik evre
Olaylar soyut kavram ve özlerle açıklanır.
- 3. evre
Pozitif (bilimsel) evre
Olaylar yalnızca gözlem ve deneye dayalı bilimsel yasalarla açıklanır.
Pozitivizme göre yalnızca gözlemlenebilir olgulara dayanan bilimsel bilgi geçerlidir; metafizik sorulara verilen yanıtlar bilgi değeri taşımaz.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Tümdengelimde öncüller doğru ve akıl yürütme geçerliyse sonuç kesin doğrudur.
Popper'a göre hiçbir teori bilimsel olarak yanlışlanamaz.
Paradigma, tek bir bilimsel yasadır.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
TYT Felsefe testinde bilim felsefesi genellikle 0-1 soru ile temsil edilir. Soru kökleri sıklıkla şu kalıplardadır:
- Bir akıl yürütme örneği (kuğu örneği gibi) verilip "Bu parçada kullanılan akıl yürütme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?" şeklinde tümevarım/tümdengelim arasından seçtirilir.
- Popper'ın yanlışlanabilirlik ölçütünü anlatan bir parça verilip görüşün kime ait olduğu ya da hangi kavrama karşılık geldiği sorulur.
- Kuhn'un paradigma ve bilimsel devrim anlayışını anlatan bir parça verilip kavramın adı sorulur.
- Bilimsel bilginin bir özelliğinin (nesnellik, sınanabilirlik, genellenebilirlik gibi) örneklendirildiği bir parça verilip özelliğin adı sorulur.
Doğru seçeneğe ulaşmak için parçadaki anahtar ifadeye (özelden genele mi genelden özele mi, doğrulama mı yanlışlama mı, ortak çerçeve mi tek bir gözlem mi) odaklanmak gerekir.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Tümevarım özelden , tümdengelim genelden gider. Popper'a göre bilimin ölçütü tir. Kuhn'a göre bilim lar içinde normal bilim yapar, anomaliler birikince yaşanır. Pozitivizmin kurucusu 'tur.