Düşünce kulübü
Soruyu sor, düşünürün cevabını bul, kavramla eşleştir.
8 bölüm · ~23 dk · 25 etkileşim
Felsefe, insanın var oluş, evren, bilgi, değer gibi temel sorunları akıl yürütme yoluyla sistemli, tutarlı ve eleştirel biçimde sorgulamasıdır. Bu anlatımda felsefenin ne olduğunu, bilim, din ve sanattan nasıl ayrıldığını ve hangi dallara bölündüğünü, bir soruyu ele alan filozof gibi adım adım göreceksin.
1Felsefe nedir?
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Kelime kökeni Yunanca "philein" (sevmek) ve "sophia" (bilgelik) sözcüklerinden gelir; bu nedenle felsefe sık sık "hikmet sevgisi" olarak tanımlanır. TYT Felsefe testinde bu konudan gelen sorular genellikle üç eksende toplanır: felsefi düşüncenin özelliklerini tanıma, felsefeyi bilim-din-sanat ile karşılaştırma ve bir soruyu doğru felsefe dalıyla eşleştirme.
Felsefenin en belirgin özelliği, hiçbir sorusunu son ve kesin bir yanıtla kapatmamasıdır: felsefi sorular yeniden ve yeniden sorulur, her dönem yeni bir bakış açısıyla ele alınır. Bu da felsefeyi, kesin sonuçlara ulaşmayı hedefleyen bilimden ve sorgusuz kabule dayanan dinden ayıran temel noktadır.
2Felsefi düşüncenin özellikleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Altı özelliği kartlarda tanı; önce adına bak, sonra çevirip açıklamayı oku.
Yukarıdaki gibi bir soru, felsefi düşüncenin gündelik bir olguya duyulan hayretle başladığını gösterir. Şimdi bir parça üzerinde dene:
Felsefe tarihinde yeni bir filozof, kendisinden önceki filozofların görüşlerini tümüyle yok saymaz; onlarla hesaplaşır, onları eleştirir, bazılarını yeniden yorumlayarak kendi görüşünü inşa eder. Bu nedenle felsefede eski görüşler tamamen değersizleşmez, düşünce tarihi boyunca birikerek ilerler.
Bu parçada felsefi düşüncenin hangi özelliği anlatılmaktadır?
3Felsefe ve bilim
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Felsefe ile bilim, akla dayanma, sistemli olma ve sorgulama bakımından ortaktır. Ayrıldıkları nokta ise şudur: bilim, öne sürdüğü iddiaları deney ve gözlemle sınar, bu sayede nesnel ve -yeni bulgularla değişmeye açık olsa da- kesin sonuçlara ulaşır. Felsefi görüşler ise deney ve gözlemle bu şekilde kesin olarak sınanamaz; bir felsefi sorunun tek, kesin ve herkesçe kabul edilen bir çözümü yoktur. Ayrıca bilim felsefesi, bizzat bilimin doğasını (bilimsel yöntem nedir, bir iddiayı bilimsel yapan ölçüt nedir) felsefi olarak sorgulayan ayrı bir felsefe dalıdır.
Bir düşünür "Evren neden var, yokluk yerine varlık neden söz konusu?" sorusunu akıl yürüterek tartışır ama sonucu deneyle sınayamaz. Başka bir düşünür ise "Evrenin yaşı kaç milyar yıldır?" sorusunu gözlemsel verilerle, sınanabilir biçimde yanıtlar.
Bu iki düşünürün etkinlikleri arasındaki temel fark nedir?
4Felsefe, din ve sanat
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Felsefe ile din, zaman zaman aynı konularla (evrenin kaynağı, insanın değeri, ölümden sonraki yaşam gibi) ilgilenebilir. Ancak yöntemleri farklıdır: din, kaynağını vahiy ve kutsal metinlerden alır, ortaya konan hükümler iman yoluyla, sorgulanmadan kabul edilir. Felsefe ise aynı türden sorulara akıl yürütme ve eleştirel sorgulama yoluyla yanıt arar, hiçbir yanıtı sorgusuz kabul etmez. Dinin akıl yoluyla, imandan bağımsız olarak felsefi açıdan incelenmesi ise ayrı bir felsefe dalı olan din felsefesinin konusudur.
Felsefe ile sanat, öznellik ve yorum açıklığı bakımından benzeşir: aynı konuda iki filozof nasıl farklı görüşler ileri sürebiliyorsa, iki sanatçı da farklı eserler ortaya koyabilir. Farkları ise ifade aracındadır. Güzelin ve sanat eserinin ne olduğunu akıl yoluyla sorgulamak ise sanat felsefesi (estetik) adı verilen ayrı bir felsefe dalının konusudur.
| Felsefe | Bilim | Din | Sanat | |
|---|---|---|---|---|
| Dayanağı / aracı | Akıl yürütme, eleştirel sorgulama; kavramlar | Deney ve gözlem | Vahiy, kutsal metinler; iman | İmge, ses, renk, biçim gibi araçlar; duygu |
| Sonuçları | Tek, kesin ve herkesçe kabul edilen çözümü yok; deneyle kesin sınanamaz | Nesnel, kesin sonuçlar (yeni bulgularla değişmeye açık) | Sorgulanmadan kabul edilir | Öznel, yoruma açık |
| Felsefeyle ortak yönü | - | Akıl, sistemlilik, sorgulama | Bazen aynı konular | Öznellik ve yorum açıklığı |
| İncelendiği felsefe dalı | - | Bilim felsefesi | Din felsefesi | Sanat felsefesi (estetik) |
Bir düşünür ölümden sonra yaşam sorusuna kutsal kitabın bildirdiğini sorgulamadan iman ederek yanıt verirken, başka bir düşünür aynı soruyu gerekçeleri karşılaştırarak, kesin bir sonuca varmadan akıl yürüterek tartışır.
Bu iki yaklaşım arasındaki fark nedir?
Bir bilgi türü, kaynağını vahiy ve kutsal metinlerden alır; ortaya konan hükümler sorgulanmadan, iman yoluyla kabul edilir. Felsefe ise aynı türden sorulara (evrenin kaynağı, insanın değeri gibi) akıl yürütme ve sorgulama yoluyla yanıt arar.
Bu parçaya göre felsefeyi dinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
5Felsefenin dalları
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Felsefe, ele aldığı temel soruya göre dallara ayrılır. Her dalı, sorduğu soruyla birlikte tanı:
Bu dallardan varlık, bilgi ve değer (ahlak-sanat-din-siyaset) felsefeleri, felsefenin en temel gövdesini oluşturur; TYT'de her biri ayrı bir konu başlığı olarak da karşımıza çıkar.
"Bir eylem hangi koşullarda iyi ya da kötü sayılır?", "Vicdan ve sorumluluk arasındaki ilişki nedir?" soruları felsefenin hangi dalının konusudur?
"Bir toplumda yasalara uymamak her zaman ahlaka aykırı mıdır?" ve "Devletin ceza verme yetkisinin meşruluğu neye dayanır?" soruları hangi felsefe dallarıyla ilişkilidir?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Bir de ilerleme örneğine bak. Bir filozof, kendisinden önceki "gerçek varlık değişmezdir" görüşünü tümden reddetmek yerine eleştirip yeniden yorumlayarak "gerçek varlık hem değişen hem değişmeyen yönleriyle ele alınmalıdır" sonucuna varır.
Öncekini yok saymadan eleştirip yeniden yorumlamak, felsefi düşüncenin birikimli (kümülatif) ilerleme özelliğidir.
Felsefe de bilim gibi deneyle sınanabilir, kesin sonuçlar üretir.
Felsefe ile din aynı konuları ele aldığına göre aynı yöntemi kullanır.
Felsefi sorulara yanıt verilir, fakat bu yanıtlar kesin ve herkesçe kabul edilen tek bir doğru değildir.
Felsefe ile sanat, öznellik ve yorum açıklığı bakımından benzeşir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
TYT Felsefe testinde bu konudan gelen sorular genellikle şu kalıplardadır:
- Bir tanım cümlesi verilip "Bu parçada tanımlanan/anlatılan kavram/özellik aşağıdakilerden hangisidir?" şeklinde felsefi düşüncenin bir özelliğinin adı sorulur.
- İki farklı düşünme biçimi (felsefe-bilim, felsefe-din, felsefe-sanat) karşılaştırılan bir paragraf verilip aralarındaki temel fark ya da ortak yön sorulur.
- Belirli bir soru cümlesi ("Var olmak ne demektir?", "İyi nedir?" gibi) verilip bu sorunun hangi felsefe dalına ait olduğu sorulur.
- Bir filozofun ya da öğrencinin akıl yürütmesindeki bir yanılgı (örneğin septisizm ile agnostisizmi ya da ahlak felsefesi ile siyaset felsefesini karıştırma) verilip bu yanılgının kaynağı sorulur.
Şıklar genellikle birbirine yakın kavramlardan (evrensellik-öznellik, sistemlilik-birikimlilik gibi) oluşturulduğu için, parçadaki anahtar ifadeye (sorgusuz kabul mü sorgulama mı, deneyle sınanabilirlik mi sınanamazlık mı, birey mi devlet mi) odaklanmak doğru şıkkı bulmayı kolaylaştırır.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Soruyu doğru dalla eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.