Zaman yolculuğu
Olayları sıraya diz, nedenini ve sonucunu birlikte hatırla.
10 bölüm · ~19 dk · 22 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
İlk Türk Devletleri konusu, Türklerin anayurdu kabul edilen Orta Asya'da kurulan Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik yapısını kapsar. Bu devletlerin ortak özellikleri (kut anlayışı, kurultay, ikili teşkilat, ordu-millet anlayışı, Gök Tanrı inancı) ile birbirinden ayrılan yönleri (Hunların onlu sistemi, Göktürklerin yazılı belgeleri, Uygurların yerleşik hayata geçişi) ÖSYM'nin en sık odaklandığı noktalardır. Sorular genellikle bir devlete özgü "ilk"i veya kişiyi (Mete Han, Bumin Kağan, Orhun Abideleri) buldurma, ya da eski Türk devlet ve toplum yapısına dair tanımları ilgili kavramla eşleştirme biçiminde gelir.
2Devlet yönetimi: kut, kurultay, ikili teşkilat
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Devletin başında Hakan (Kağan) bulunur. Yönetim kavramlarını kartlarda tanı: ipucunu oku, kavramı tahmin et, çevir.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
3Toplum, ekonomi ve din
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Toplum aile, oba, urug, boy ve budun şeklinde küçükten büyüğe doğru örgütlenir; ailenin toplumsal örgütlenmenin temel birimi olması nedeniyle kadın-erkek eşitliğine yakın bir sosyal düzen görülür.
| Basamak | Birim | Not |
|---|---|---|
| 1 | Aile | Toplumsal örgütlenmenin temel birimi |
| 2 | Oba | |
| 3 | Urug | |
| 4 | Boy | |
| 5 | Budun |
Ekonomi hayvancılığa dayanır; konar-göçer yaşam tarzı yaygındır, at ve koyun gibi hayvanlar önemli bir servet ölçüsüdür; İpek Yolu üzerindeki ticaretten de yararlanılmıştır. Din olarak Gök Tanrı inancı ve Şamanizm (kam/baksı) benimsenmiştir; Uygurlar döneminde Maniheizm ve Budizm de yayılmıştır.
Aşağıdakilerden hangisi eski Türk devletlerinde ekonomik hayatın temel özelliklerinden biri değildir?
4Asya Hun Devleti
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti Asya Hun Devleti'dir. Mete Han, onlu sistemi kurarak orduyu düzenli hâle getirmiş, Çin'i vergiye bağlamış; bu durum Çin'i Çin Seddi'ni yapmaya yöneltmiştir.
Avrupa Hun Devleti'nin (Balamir önderliğinde) 375 yılında Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'ya ilerlemesiyle Kavimler Göçü başlamış; bu göç, Roma İmparatorluğu'nun 395'te ikiye ayrılmasına ve Batı Roma'nın 476'da yıkılmasına zemin hazırlamış, Orta Çağ'ın başlangıcı kabul edilmiştir. Attila döneminde Avrupa Hun Devleti en güçlü dönemini yaşamıştır.
- 375
Kavimler Göçü başladı
Avrupa Hun Devleti (Balamir önderliğinde) Karadeniz'in kuzeyinden Avrupa'ya ilerledi.
- 395
Roma ikiye ayrıldı
Göçün zemin hazırladığı gelişme.
- 476
Batı Roma yıkıldı
Orta Çağ'ın başlangıcı kabul edilir.
5Göktürk Devleti
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Orhun Abideleri (Yazıtları) ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
6Uygur Devleti
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
744'te kurulan Uygur Devleti, Orta Asya'da kurulan son büyük Türk devletidir ve yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti özelliğini taşır. Mani dinini kabul etmeleri nedeniyle et yemeyi bırakmışlar, savaşçı özelliklerini büyük ölçüde kaybetmişlerdir.
7Çözümlü örnekler
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Eski Türk devletlerinde hakan, ülkeyi ailesinin ortak malı sayar; bu nedenle ülke, hakanın oğulları arasında paylaştırılırdı. Bu uygulama bir yandan Türklerin geniş coğrafyalara hızla yayılmasını sağlarken, diğer yandan taht kavgalarına ve devletlerin kısa sürede parçalanmasına da neden olmuştur. Bu parçaya göre eski Türk devletlerinin kısa ömürlü olmasının temel nedenlerinden biri nedir?
Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin ortak özelliği nedir?
Uygurların yerleşik hayata geçmesi, aşağıdaki gelişmelerden hangisiyle en doğrudan ilişkilendirilebilir?
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Kendi adını taşıyan ilk Türk devleti Göktürklerdir.
Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti Göktürklerdir.
Onlu sistemi Bumin Kağan kurmuştur.
Kut siyasi bir inançtır; Gök Tanrı inancı ise dini bir inanıştır.
Eski Türklerde toplumun; oba, urug, boy ve budun şeklinde küçükten büyüğe doğru teşkilatlanmasında temel birim aşağıdakilerden hangisidir?
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- "Aşağıdakilerden hangisi ... Türk devletine/hükümdarına aittir?" tarzı, devlete özgü "ilk"leri buldurma soruları.
- Eski Türk devlet ve toplum yapısına dair bir tanımın (kut, kurultay, ikili teşkilat gibi) doğru kavramla eşleştirilmesi.
- Bir parçadan hareketle hangi Türk devletinin anlatıldığının çıkarılması.
- Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin ortak ya da ayırt edici özelliklerinin karşılaştırıldığı sorular.
- Kavimler Göçü'nün Avrupa tarihi üzerindeki etkilerinin (Roma'nın ikiye ayrılması, Batı Roma'nın yıkılışı) sorgulandığı sorular.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Göktürk Devleti tarafından 'de kurulmuştur. Uygur Devleti 'te kurulmuş, 'ta Kırgızlar tarafından yıkılmıştır. Eski Türk toplumu aile, , , boy ve budun şeklinde örgütlenir.