Zaman yolculuğu
Olayları sıraya diz, nedenini ve sonucunu birlikte hatırla.
10 bölüm · ~17 dk · 17 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Tarih ve Zaman konusu, TYT Tarih testinde doğrudan olarak genellikle bir soru ile karşımıza çıksa da, dersin bütün diğer konularının anlaşılması için temel oluşturan bir "giriş" konusudur. Bu konu üç ana eksende incelenir: tarih biliminin tanımı, temel özellikleri ve araştırma yöntemi; tarihe yardımcı bilim dalları; zaman kavramının insanlık tarihindeki karşılığı olan takvimler ile tarih öncesi çağların (Taş ve Maden Çağları) dönemlendirilmesi. ÖSYM bu konudan genellikle tanım-özellik eşleştirmeleri, araştırma yönteminin aşamalarının sırası, yardımcı bilim dallarının görevleri, takvim türlerinin hangi topluma ve hangi yıl esasına (ay/güneş) ait olduğu ve tarih öncesi çağların ayırt edici özellikleri üzerinden soru üretir. Konu, ezber gerektiren bir liste gibi görünse de aslında kavramlar arasındaki mantıksal ilişkiyi (örneğin bir takvimin neden ay yılına, bir diğerinin neden güneş yılına dayandığını) kavramak, kalıcı öğrenmeyi ve soru çözme hızını artırır.
2Tarihin tanımı ve özellikleri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Temel özellikleri şunlardır: geçmişte yaşanmış olma, yer ve zaman gösterme, belgeye (kaynağa) dayanma, neden-sonuç (illiyet) ilişkisi kurma, deney ve gözlemin yapılamaması nedeniyle olayların tekrarlanamaz olması ve tarihçinin kendi milli, dini ya da siyasi bakış açısından tamamen bağımsız kalamaması nedeniyle tam bir objektifliğin sağlanamamasıdır.
Tarih, olayları yer ve zaman göstererek inceler.
Deney ve gözlem yapılamadığı için tarihsel olaylar tekrarlanamaz.
Tarihte tam objektiflik her zaman sağlanır.
Tarih belgeye (kaynağa) dayanır ve neden-sonuç ilişkisi kurar.
3Tarih araştırma yöntemi
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir tarihçi bir olayı incelerken sırasıyla beş aşamayı izler. Sırayı ezberleme, mantık akışını kur: önce topla, sonra sınıflandır, sonra doğrula, en son birleştir.
Bir tarihçi bir olayı incelerken hangi sırayı izler?
Bir tarihçinin ulaştığı belgelerin doğruluğunu ve güvenilirliğini sorgulayarak sahte belgeleri gerçeklerinden ayırması, tarih araştırma yönteminin hangi aşamasında gerçekleştirilir?
4Tarihe yardımcı bilim dalları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Coğrafya, Kronoloji, Paleografya, Epigrafya, Diplomatik, Arkeoloji, Antropoloji, Etnografya, Nümizmatik, Filoloji ve Sosyoloji tarihe kaynaklık eden başlıca bilim dallarıdır.
| Bilim dalı | Ne inceler? |
|---|---|
| Coğrafya | Olayların nerede meydana geldiğini |
| Kronoloji | Olayların ne zaman meydana geldiğini |
| Paleografya | Eski yazıları çözümleyerek belgeleri okunur hâle getirir |
| Epigrafya | Kitabeleri/taş yazıtları |
| Diplomatik | Ferman, berat gibi resmî belgeleri |
| Arkeoloji | Kazı yoluyla maddi kalıntıları |
| Antropoloji | İnsan ırklarını |
| Etnografya | Halkların örf, âdet ve geleneklerini |
| Nümizmatik | Eski paraları/sikkeleri |
| Filoloji | Dilleri |
| Sosyoloji | Toplumsal yapıyı |
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Kazı yoluyla ele geçirilen eski paraların üzerindeki yazı, tarih ve sembollerin incelenerek dönemin ekonomik ve siyasi yapısı hakkında bilgi edinilmesini sağlayan bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
5Takvimler
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
İnsanların zamanı belirli dönemlere ayırma ihtiyacından doğan takvimler, ay yılı ya da güneş yılı esasına göre düzenlenir.
| Takvim | Esas | Özellik |
|---|---|---|
| 12 Hayvanlı Türk Takvimi | Güneş yılı | Eski Türklerin kullandığı, en eski Türk takvimi |
| Hicri Takvim | Ay yılı | Başlangıcı Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicret ettiği 622 yılı |
| Celali Takvim | Güneş yılı | Büyük Selçuklu hükümdarı Melikşah döneminde Ömer Hayyam başkanlığındaki bilginlerce hazırlandı |
| Rumi Takvim | Güneş yılı | Osmanlı Devleti'nde mali işlerde kullanıldı |
| Miladi Takvim | Güneş yılı | Hz. İsa'nın doğumunu başlangıç kabul eder; Türkiye'de 1926'da, Atatürk döneminde kabul edildi |
6Tarih öncesi çağlar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Yazının bulunmasından (Sümerler tarafından, MÖ 3200 civarı) önceki dönem "tarih öncesi çağlar" olarak adlandırılır.
Cilalı Taş (Neolitik) Devri ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
7Çözümlü örnekler
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir tarihçinin bir olayı incelerken önce ilgili yazılı ve sözlü kaynakları bir araya getirmesi, ardından bu kaynakları kronolojik ve coğrafi ölçütlere göre gruplandırması, sonra da ulaştığı sonuçları birleştirerek bir yargıya varması anlatılıyor. Bu süreçte tarih araştırma yönteminin hangi aşamasına yer verilmemiştir?
Bir yerleşim yerinde yapılan kazılarda cilalanmış taş baltalar, topraktan yapılmış kap kacak parçaları ve tahıl taneleri bulunmuş, çevresinde tarım izlerine rastlanmıştır. Bu bulgular, söz konusu yerleşim yerinin hangi çağa ait olma ihtimalinin en yüksek olduğunu gösterir?
"12 Hayvanlı Türk Takvimi – Güneş yılı", "Hicri Takvim – Güneş yılı", "Celali Takvim – Güneş yılı", "Rumi Takvim – Güneş yılı" ve "Miladi Takvim – Güneş yılı" eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- "Tarihçinin bir olayı incelerken izlediği aşamalardan hangisi parçada anlatılmamıştır/anlatılmıştır?"
- "Aşağıdaki takvim–esas alınan yıl (ay/güneş) eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?"
- "Aşağıdakilerden hangisi tarihe yardımcı bilim dallarından biri değildir / ... bilim dalıdır?"
- Kazı bulgularının betimlendiği bir parçadan hareketle hangi tarih öncesi çağa ait olduğunun sorulması.
- "Tarihin bir bilim olarak hangi özelliği, doğa bilimlerinden ayrılmasına neden olur?" tarzı, tekrarlanamazlık/deney-gözlem eksikliğine odaklanan sorular.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Araştırma yöntemi sırasıyla , tasnif, , tenkit ve aşamalarından oluşur. Hicri Takvim yılı esaslıdır; Miladi Takvim Türkiye'de 'da kabul edilmiştir. Yazının bulunuşuyla birlikte tarih öncesi çağlar sona ermiş, başlamıştır.