Zaman yolculuğu
Olayları sıraya diz, nedenini ve sonucunu birlikte hatırla.
9 bölüm · ~19 dk · 20 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Bu konu, İslamiyet'in doğuşundan Büyük Selçuklu Devleti'nin en parlak dönemine kadar uzanan süreci; Dört Halife Dönemi'nin yönetim anlayışını, Emevi-Abbasi karşıtlığını, Türklerin İslamiyet'i kabul sürecini ve ilk Türk-İslam devletlerini (Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu) kapsar. AYT'de bu başlık, TYT'deki gibi tek tek olay-tarih bilgisiyle sınırlı kalmaz; Dört Halife Dönemi'ndeki seçim usulü ile Emevilerin saltanata geçişinin karşılaştırılması, Talas Savaşı'nın Türk-İslam ilişkilerindeki dönüm noktası olması, Karahanlı-Gazneli-Selçuklu arasındaki "ilk" unvanlı bilgilerin ayırt edilmesi ve Büyük Selçuklu kurumlarının (ikta, atabeylik, Nizamiye medreseleri) işlevinin çıkarım yoluyla sorulması üzerinden analitik bir yaklaşımla ölçülür.
2Dört Halife Dönemi (632-661)
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Hz. Muhammed'in vefatından sonra halifeler, hanedan usulüyle değil, ashabın biatıyla, yani seçimle belirlenmiştir. Her halifenin kartını çevirip dönemin ayırt edici işini hatırla.
Hz. Ömer döneminde gerçekleştirilen aşağıdaki gelişmelerden hangisi devlet teşkilatlanmasına yöneliktir?
3Emeviler ve Abbasiler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- 632-661
Dört Halife Dönemi
Biat (seçim) usulü
- 642
Nihavend Savaşı
Hz. Ömer dönemi; Sasani Devleti fiilen sona erer
- 661-750
Emeviler
Muaviye halifeliği saltanata dönüştürdü
- 680
Kerbela Olayı
Emeviler dönemi
- 750-1258
Abbasiler
Ümmetçilik politikası
- 751
Talas Savaşı
Abbasiler-Çin; Türkler Abbasi safında
Emeviler (661-750): Muaviye'nin halifeliği babadan oğula geçen bir saltanata dönüştürmesi, Dört Halife Dönemi'ndeki seçim (biat) usulünün terk edilmesi anlamına gelir. Emeviler, Arapları üstün gören bir milliyetçilik politikası izlemiş; Arap olmayan Müslümanlar (Mevali) ikinci sınıf muamele görmüştür. Bu ayrımcılık politikası, Emevilerin yıkılışını hazırlayan önemli bir etken olmuştur. Fetih hareketleri Kuzey Afrika ve İspanya'ya (Endülüs) kadar uzanmış; Orta Asya'ya yapılan seferlerle (Kuteybe bin Müslim) Türklerle ilk askerî temaslar bu dönemde yaşanmıştır. Kerbela Olayı (680) bu dönemde gerçekleşmiştir.
Abbasiler (750-1258): Emevilerin Arap milliyetçiliğinin aksine Abbasiler, Arap-Türk-Fars eşitliğine dayalı bir ümmetçilik politikası benimsemiştir. Bu politika sayesinde Türkler, özellikle Mu'tasım döneminde orduda ve devlet kademelerinde yükselmiş, Türk askerler için Samerra şehri kurulmuştur. Harun Reşid dönemi, Beytü'l Hikme adlı tercüme ve bilim merkeziyle Abbasilerin altın çağı kabul edilir.
| Emeviler (661-750) | Abbasiler (750-1258) | |
|---|---|---|
| Politika | Arap milliyetçiliği; Mevali ikinci sınıf | Ümmetçilik; Arap-Türk-Fars eşitliği |
| Türkler | İlk askerî temas (Kuteybe bin Müslim) | Orduda ve devlette yükseldi; Samerra (Mu'tasım) |
| Öne çıkan | Kerbela (680), Endülüs'e fetihler | Beytü'l Hikme (Harun Reşid) |
| ::: |
Emeviler döneminde biat usulünün terk edilip halifeliğin babadan oğula geçen bir sisteme dönüştürülmesi, aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
4Talas Savaşı ve Karahanlılar
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Talas Savaşı (751): Abbasiler ile Çin (Tang Hanedanlığı) arasında Orta Asya hâkimiyeti için yapılan bu savaşta Türkler Abbasi ordusunun yanında yer almış, Çin'in yenilgisiyle sonuçlanmıştır. Talas Savaşı, Türklerin kitleler hâlinde İslamiyet'i kabul etme sürecinin başlangıcı kabul edilir; ayrıca Çin'de üretilen kâğıt yapım tekniğinin İslam dünyasına, oradan da Avrupa'ya yayılmasını sağlaması bakımından kültürel açıdan da dönüm noktasıdır.
Türkler, Talas Savaşı sonrası önce tüccarlar ve sufiler aracılığıyla, sonrasında devlet politikası düzeyinde İslamiyet'i benimsemiştir.
Dört Halife Dönemi'nde halifeler ashabın biatıyla belirlenmiştir.
Talas Savaşı'nda Türkler Çin ordusunun yanında yer aldı.
Kâğıt yapım tekniği Talas Savaşı sonrası İslam dünyasına, oradan Avrupa'ya yayıldı.
Karahanlılar Türkçeyi yasaklayıp yalnızca Arapçayı resmî dil yaptı.
5Gazneliler ve Büyük Selçuklu Devleti
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157): Tuğrul Bey, Bağdat'a girerek halifeyi Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtarmış; halife kendisine "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını vermiştir. Bu olay, Selçukluların Sünni İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlendiğinin siyasi bir göstergesidir. Alparslan döneminde kazanılan Malazgirt Savaşı (1071), Anadolu'nun Türklere açılmasını sağlamıştır. Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; vezir Nizamülmülk'ün kurduğu Nizamiye Medreseleri, sistemli ve burslu bir yükseköğretim kurumu olarak Sünni doktrinin yayılmasında etkili olmuştur. Devletin toprak-ordu-vergi düzenini sağlayan ikta sistemi ile küçük yaştaki hanedan üyelerinin bir devlet adamı (atabey) gözetiminde yetiştirildiği atabeylik sistemi de bu dönemin temel kurumlarıdır. Melikşah'ın ölümünden sonra yaşanan taht kavgaları, atabeyliklerin bağımsızlaşması, Haçlı Seferleri ve artan Moğol baskısı Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılmasına yol açmıştır.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Büyük Selçuklu Devleti'nde toprak, ordu ve vergi düzenini bir arada organize eden sistem aşağıdakilerden hangisidir?
- I.İslamiyet'i devlet politikası olarak kabul eden ilk Türk-İslam devleti olması
- II."Sultan" unvanını ilk kullanan Türk-İslam hükümdarına sahip olması
- III.Halifeden "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını alması
Yukarıdaki özellikler sırasıyla hangi devletlerle eşleştirilir?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Dört Halife Dönemi'nde halifelerin biat yoluyla, yani ashabın seçimiyle belirlenmesi ile Emeviler döneminde halifeliğin babadan oğula geçen bir sisteme dönüştürülmesi karşılaştırıldığında, bu değişimin en temel siyasi sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Talas Savaşı, Türk-İslam tarihi açısından aşağıdaki gelişmelerden hangisinin başlangıç noktası kabul edilir?
Karahanlı Devleti, Gazneli Devleti ve Büyük Selçuklu Devleti'nin "ilk" unvanlı özellikleri karşılaştırıldığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri'nin temel işlevi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
8Sınavda nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- Karşılaştırma sorusu: Dört Halife Dönemi ile Emeviler dönemi yönetim anlayışı (biat-saltanat) karşılaştırılır.
- Dönüm noktası sorusu: Talas Savaşı'nın Türk-İslam ilişkilerindeki ve kültürel alandaki (kâğıt) sonuçları sorulur.
- "İlk" bilgisi eşleştirmesi: Karahanlı-Gazneli-Selçuklu arasındaki ilk unvan/ilk uygulama bilgileri karıştırılarak sorulur.
- Kurum-işlev ilişkisi: İkta sistemi, atabeylik, Nizamiye Medreseleri gibi kurumların amacı ve sonuçları paragraf içinde sorulur.
- Neden-sonuç sorusu: Emevilerin Mevali politikasının veya Büveyhoğulları baskısının hangi sonuçlara yol açtığı sorulur.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Dört Halife Dönemi arasındadır; halifeler ile belirlenmiştir. Emeviler politikasıyla Arap olmayanları ikinci sınıf saydı. Talas Savaşı 'de yapıldı. Karahanlılar önderliğinde İslamiyet'i devlet politikası yaptı; "Sultan" unvanını ilk kullanan 'dur; Tuğrul Bey "" unvanını aldı.