AYT En Uzun Yüzyıl ve 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı konu anlatımı

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin ayakta kalabilmek için art arda anayasal ve idari düzenlemeler yaptığı, buna karşın toprak kaybının hızlandığı bir "en uzun yüzyıl"dır. Tanzimat Fermanı'yla başlayan bu süreç, Islahat Fermanı, I. ve II. Meşrutiyet gibi kilometre taşlarından geçerek 20. yüzyıl başında Trablusgarp ve Balkan Savaşları'yla Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki ve Avrupa'daki topraklarının büyük bölümünü kaybetmesiyle sonuçlanır. AYT'de bu başlıktan genelde 1 soru gelir; sınav, bu düzenlemelerin birbirinden farkını (kimin isteğiyle, ne amaçla hazırlandığı), ortak yönünü (padişah yetkisinin sınırlandırılması) ve savaşların sonuçlarını karşılaştırmalı olarak sorar.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu, 1839), Abdülmecit döneminde Mustafa Reşit Paşa tarafından hazırlanmış; can, mal ve namus güvenliğini, vergide adaleti, askerlik işlerinin düzenli hâle getirilmesini ve kanun önünde eşitlik ilkesini (henüz din ayrımı içermeden) güvence altına almıştır. Bu belgeyle padişah kendi yetkilerini ilk kez resmi bir kanunla sınırlandırmayı kabul etmiş, bu da Osmanlı'da anayasal bir sürecin ilk resmi adımı sayılmıştır. Tanzimat, dış baskıdan çok Osmanlı'nın kendi iç dinamikleriyle (Sened-i İttifak'tan (1808) beri süregelen merkezi otoriteyi güçlendirme ve modernleşme çabası) şekillenmiştir.

Islahat Fermanı (1856) ise Kırım Savaşı sonrası Paris Antlaşması öncesinde, büyük Avrupa devletlerinin doğrudan baskısıyla hazırlanmıştır. Gayrimüslimlere vergi, askerlik, memuriyet ve eğitim konularında Müslümanlarla tam eşitlik tanımış, cizyeyi kaldırmış, yabancılara Osmanlı'da mülk edinme hakkı vermiştir. Islahat Fermanı'nın Tanzimat'tan farklı olarak dışarıdan dayatılmış olması, Osmanlı'nın azınlıklara yönelik düzenlemelerinin uluslararası siyasi dengelerden bağımsız değerlendirilemeyeceğini gösterir; bu ferman, büyük devletlerin Osmanlı'nın iç işlerine müdahalesini daha da kolaylaştırmıştır.

I. Meşrutiyet (1876), II. Abdülhamit döneminde, Mithat Paşa öncülüğünde hazırlanan Kanun-i Esasi'nin ilanıyla gerçekleşmiştir; Osmanlı'nın ilk anayasası ve ilk parlamentosu (Meclis-i Mebusan) böylece kurulmuştur. İlanında hem iç baskı (Genç Osmanlılar/Jön Türkler hareketi) hem de dış baskı (Balkan sorunlarını görüşecek İstanbul Konferansı'nı etkisiz kılma isteği) etkili olmuştur. Ancak 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) bahane edilerek Meclis-i Mebusan kapatılmış, Kanun-i Esasi fiilen askıya alınmıştır. Bu, döneme ait anayasal düzenin henüz padişah iradesine karşı yeterince güçlü bir zemine oturmadığını gösterir; II. Abdülhamit'in yaklaşık 30 yıllık istibdat dönemi böyle başlamıştır.

II. Meşrutiyet (1908), İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Rumeli'de başlattığı baskı hareketiyle Kanun-i Esasi'nin yeniden yürürlüğe girmesiyle ilan edilmiştir. Ertesi yıl yaşanan 31 Mart Vakası (1909), gerici bir ayaklanma olarak patlak vermiş; Hareket Ordusu tarafından bastırılmış ve II. Abdülhamit tahttan indirilerek yerine V. Mehmet Reşat padişah olmuştur. Bu olayın Hareket Ordusu gibi askeri bir güç tarafından çözülmesi, II. Meşrutiyet sonrası dönemde ordunun siyasi süreçlerde belirleyici bir aktöre dönüştüğünü gösterir. Zamanla İttihat ve Terakki, çok partili hayat denemesinden uzaklaşıp (1913 Bab-ı Ali Baskını sonrası) Enver, Talat ve Cemal Paşalar önderliğinde fiilen tek parti yönetimine dönüşmüştür.

Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı olan Trablusgarp'a İtalya'nın saldırmasıyla başlamıştır. Mustafa Kemal ve Enver Paşa gibi subaylar gönüllü olarak bölgeye giderek yerel halkla birlikte direniş örgütlemiştir. Ancak Balkan Savaşları'nın çıkması üzerine Osmanlı, iki cephede birden mücadele edecek güce sahip olmadığından Uşi (Ouchy) Antlaşması'yla savaşı erken sonlandırmak zorunda kalmış; Trablusgarp ve Bingazi İtalya'ya bırakılmış, yalnızca halifelik bağı sembolik olarak korunmuştur.

I. Balkan Savaşı'nda Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ'ın oluşturduğu Balkan ittifakı Osmanlı'ya saldırmış; Osmanlı ağır bir yenilgi almış, Edirne dâhil Balkan topraklarının büyük bölümü kaybedilmiş ve Londra Antlaşması imzalanmıştır. II. Balkan Savaşı'nda ise müttefik devletler paylaşım konusunda anlaşamayıp Bulgaristan'a karşı birleşmiş; bu karışıklıktan yararlanan Osmanlı, Edirne ve Kırklareli'ni geri almıştır (Bükreş ve İstanbul Antlaşmaları). Bu gelişme, Balkan devletleri arasındaki ittifakın yalnızca Osmanlı'ya karşı ortak çıkar üzerine kurulduğunu, kalıcı bir birlik oluşturmadığını gösterir.

Balkan Savaşları'nın sonucunda Osmanlı, Avrupa'daki topraklarının neredeyse tamamını kaybetmiş; büyük göç dalgaları yaşanmış (Balkan Türklerinin Anadolu'ya göçü) ve bu ağır yenilgi, Osmanlı aydınları arasında Türkçülük (Türk milliyetçiliği) düşüncesinin güçlenmesine önemli bir katkı sağlamıştır.

• Karşılaştırma sorusu: Tanzimat-Islahat ya da I.-II. Meşrutiyet karşılaştırılıp ortak/farklı yönleri sorulur.
• Neden-sonuç sorusu: Bir gelişmenin (Islahat Fermanı, Balkan ittifakının dağılması) hangi sonucu doğurduğu ya da hangi çıkarımı desteklediği sorulur.
• Kronoloji ve olay eşleştirme: Ferman/anayasa/savaş isimleri ile tarihleri ve içerikleri eşleştirilir.
• Sentez sorusu: Birden fazla gelişme (Trablusgarp + Balkan Savaşları) birlikte verilip ortak bir yargıya ulaşılması istenir.