AYT Dünya Gücü Osmanlı (Yükselme) konu anlatımı

Yükselme Dönemi, İstanbul'un fethiyle (1453) başlayıp Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatının sonuna (1566) kadar uzanan, Osmanlı Devleti'nin sınırlarını üç kıtaya yaydığı, merkezi teşkilatını olgunlaştırdığı dönemdir. AYT Tarih-1'de bu başlıktan genelde 1 soru gelir; TYT'deki "hangi padişah hangi fethi yaptı" tarzı sorulardan farklı olarak AYT, bir fetih ya da olayın sonuç ve etkisini, devlet teşkilatındaki bir kurumun işlevini başka bir kurumla ilişkisi içinde, tımar sisteminin hem askeri hem mali hem de sosyal boyutunu birlikte sorgular.

İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453): II. Mehmed, uzun süredir kuşatılan ama alınamayan İstanbul'u; büyük toplar (Şahi topu), Rumeli Hisarı'nın inşası ile Boğaz'ın kontrol altına alınması ve gemilerin karadan yürütülmesi gibi askeri-teknik yeniliklerle fethetmiştir. Fetih, Bizans İmparatorluğu'nu sona erdirmiş; Avrupalı tarihçiler tarafından Orta Çağ'ın kapanıp Yeni Çağ'ın başlangıcı kabul edilmiştir.

Fetih sonrası izlenen politika dikkat çekicidir: II. Mehmed, şehri yeniden imar ederken farklı din ve milletten insanları İstanbul'a yerleştirmiş (şenlendirme/iskân politikası), Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin İstanbul'da faaliyetine izin vermiştir. Bu, Osmanlı'nın fethettiği toplumları asimile etmek yerine kendi iç işlerinde serbest bırakma (sonradan millet sistemine dönüşecek) yaklaşımının erken bir örneğidir.

Diğer önemli gelişmeler: Trabzon Rum İmparatorluğu'nun ortadan kaldırılması (1461) Anadolu'daki son Bizans mirasını tasfiye etmiş; Kırım Hanlığı'nın Osmanlı'ya bağlanması (1475) Karadeniz'i bir "Türk gölü" hâline getirmiş, bölgedeki ticaret yollarının denetimini sağlamıştır. Otlukbeli Savaşı (1473) ile Akkoyunlu tehdidi bertaraf edilmiştir.

Yavuz'un politikası, Batı yerine Doğu ve Güneye yönelmiştir. Çaldıran Savaşı (1514), Safevi Devleti'ne karşı kazanılmış; Doğu Anadolu'nun Osmanlı hâkimiyetine girmesini ve İpek Yolu'nun bir bölümünün denetim altına alınmasını sağlamıştır. Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) savaşlarıyla Memlük Devleti ortadan kaldırılmış; Mısır, Suriye ve Hicaz Osmanlı topraklarına katılmıştır. Kutsal emanetlerin İstanbul'a getirilmesi ve halifeliğin (sembolik olarak) Osmanlı hanedanına geçmesi, Osmanlı padişahlarına İslam dünyasında yeni bir meşruiyet ve itibar kazandırmıştır.

Kanuni döneminde Osmanlı, hem Avrupa'da hem Akdeniz'de zirveye ulaşmıştır. Belgrad'ın fethi (1521) ve Rodos'un alınması (1522) Balkanlar'daki ve Doğu Akdeniz'deki güvenliği sağlamış; Mohaç Meydan Savaşı (1526) ile Macaristan'ın büyük bölümü Osmanlı topraklarına katılmıştır. I. Viyana Kuşatması (1529) başarısızlıkla sonuçlanmış olsa da Osmanlı'nın Orta Avrupa'daki gücünü göstermiştir.

Fransa'ya verilen kapitülasyonlar (1535/1536), Kanuni'nin Şarlken'e (V. Karl) karşı Fransa ile ittifak arayışının bir sonucu olarak ortaya çıkmış; başlangıçta tek taraflı ve geri alınabilir ekonomik ayrıcalıklar olsa da ileride Osmanlı ekonomisi aleyhine işleyecek bir sürecin de başlangıcı olmuştur. Denizlerde Barbaros Hayreddin Paşa'nın kaptan-ı deryalığa getirilmesi ve Preveze Deniz Savaşı (1538) zaferi, Osmanlı'ya Akdeniz'de uzun süreli bir üstünlük kazandırmıştır. Kanuni ayrıca örfi hukuk alanında hazırlattığı kanunnamelerle tanınmış, bu nedenle Avrupalılarca "Kanuni", Osmanlılarca ise "Kanuni" yanında "Muhteşem Süleyman" olarak anılmıştır.

Divan-ı Hümayun, devletin en yüksek karar organıdır. Başlangıçta padişah başkanlık ederken Fatih'ten itibaren toplantılara sadrazam başkanlık etmeye, padişah ise kafes ardından (kafes-i hümayun) izlemeye başlamıştır. Divan üyeleri arasında vezir-i azam (sadrazam) ve diğer vezirler, kazasker, defterdar ve nişancı bulunur. Şeyhülislam, divan üyesi olmamakla birlikte fetva makamı olarak dinî-hukuki konularda en yüksek otoritedir.

Taşra teşkilatında ülke eyaletlere, eyaletler sancaklara ayrılmış; eyaletlerin başında beylerbeyi, sancakların başında sancakbeyi bulunmuştur.

Tımar sistemi, devlet gelirlerinin hizmet karşılığında dirlik sahiplerine (has, zeamet, tımar - gelir büyüklüğüne göre sınıflandırılır) tahsis edilmesi esasına dayanır. Bu sistem hem askeri (tımarlı sipahilerin savaş zamanı ordu oluşturması), hem mali (hazineye nakit yük getirmeden taşrada gelir toplanması ve üretimin sürekliliğinin sağlanması), hem de sosyal-idari (dirlik sahibinin bölgede güvenlik ve düzeni sağlaması) işlevleri bir arada yürütür; bu yüzden AYT'de "yalnızca askeri bir düzenlemedir" diyen seçenekler yanlış kabul edilir.

İskân (kolonizasyon) siyaseti, fethedilen bölgelere Anadolu'dan Türkmen ve Yörük nüfusun sürgün yoluyla yerleştirilmesidir. Amaçlar: fethedilen toprakları Türkleştirmek ve İslamlaştırmak, konar-göçer unsurları yerleşik hayata geçirip devlet denetimini kolaylaştırmak, üretimi ve güvenliği artırmaktır. Bu politika, Balkanlar'ın kalıcı biçimde Osmanlı hâkimiyetinde kalmasını sağlayan temel araçlardan biridir.