AYT Millî Mücadele konu anlatımı

Millî Mücadele, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın (30 Ekim 1918) imzalanmasından Lozan Barış Antlaşması'nın (24 Temmuz 1923) kabulüne kadar geçen, Türk milletinin işgallere karşı örgütlenerek bağımsızlığını kazandığı süreçtir. AYT'de bu konu, TYT'ye göre çok daha analitik ve karşılaştırmalı sorulur: kongrelerin bölgesel-millî niteliği, genelge-kongre-meclis kararı arasındaki hukuki/siyasi fark, cephelerin (Doğu-Güney-Batı) farklı karakterleri ve Lozan'ın hangi konularda kesin, hangi konularda eksik kaldığı sıkça karşılaştırmalı sorulara konu olur. Bu nedenle olayları yalnızca kronolojik olarak değil, "bu adım bir öncekinden nasıl farklı, bir sonrakine nasıl zemin hazırladı" sorusuyla çalışmak gerekir.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918), I. Dünya Savaşı'nda yenilen Osmanlı Devleti'nin İtilaf devletleriyle imzaladığı, ordunun terhis edilmesini ve silahların teslimini öngören antlaşmadır.

Bu maddeler, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinin fiilen işgal edilmesine hukuki bir zemin (görünüşte) sağlamıştır. Bu maddeler sayesinde İzmir'in Yunanistan tarafından işgali (15 Mayıs 1919) ve daha sonra İstanbul'un resmen işgali (16 Mart 1920) gerçekleşmiştir; İstanbul'un işgali Meclis-i Mebusan'ın dağıtılmasına ve doğrudan TBMM'nin Ankara'da açılmasına zemin hazırlamıştır.

Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla Samsun'a çıkmıştır; resmi görevi bölgedeki asayişi sağlamak olsa da asıl amacı Millî Mücadele'yi örgütlemektir.

Amasya Genelgesi, bu ifadelerle Millî Mücadele'nin gerekçesini, yöntemini (millî egemenlik/kongreler) ve hedefini ilk kez ortaya koymuştur. Genelgenin resmi bir devlet görevlisi (9. Ordu Müfettişi) tarafından yayınlanmış olması, Millî Mücadele'nin daha ilk adımından itibaren geniş bir toplumsal ve idari meşruiyet zemini aradığını gösterir; bu yönüyle bir ihtilalin ilk adımı sayılır.

Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919), Temsil Heyeti'nin bir Osmanlı hükümetiyle (Salih Paşa) yaptığı ilk resmi görüşme olarak TBMM'nin habercisi sayılır.

Misakımillî (28 Ocak 1920), Sivas Kongresi kararlarının Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından kabul edilmesiyle ortaya çıkmıştır; bu, Millî Mücadele'nin artık resmi bir devlet organı tarafından benimsendiğini gösterir. İstanbul'un işgali üzerine Meclis-i Mebusan dağıtılmış, bazı milletvekilleri tutuklanıp Malta'ya sürülmüştür; bu gelişme TBMM'nin açılmasını zorunlu kılmıştır.

TBMM, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır. Olağanüstü yetkilere sahip, kurucu meclis niteliğinde bir organdır; yasama ve yürütme yetkilerinin meclisin kendisinde toplanması (Meclis Hükümeti Sistemi/güçler birliği), olağanüstü bir dönemde hızlı ve kararlı karar alabilme ihtiyacının ön planda tutulduğunu gösterir.

Batı Cephesi'nde Yunanlılara karşı I. İnönü (Ocak 1921) zaferi kazanılmış; bu zafer TBMM'nin İstanbul Hükümeti karşısında meşruiyet kazanarak Londra Konferansı'na davet edilmesini sağlamıştır. Kütahya-Eskişehir yenilgisi (Temmuz 1921) sonrası Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verilmiş, Sakarya Meydan Savaşı (Ağustos-Eylül 1921) ile savunmadan taarruza geçiş sağlanmış, Mustafa Kemal'e Gazilik ve Mareşallik unvanları verilmiştir. Sakarya zaferinin ardından Fransa ile Ankara Antlaşması'nın imzalanması, TBMM'nin askeri başarıyı diplomatik bir kazanıma dönüştürebildiğini gösterir. Büyük Taarruz (26 Ağustos-9 Eylül 1922) ile kesin zafer kazanılmış, Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ile savaş fiilen sona ermiştir.

Lozan öncesinde saltanat kaldırılmış (1 Kasım 1922); bu, İstanbul Hükümeti'nin barış görüşmelerine ayrı bir muhatap olarak çağrılmasının önüne geçmek ve tek bir temsil makamı yaratmak amacı taşır.

Bu iki nokta bir arada değerlendirildiğinde, Lozan'ın Türkiye'nin bağımsızlığı açısından çoğu konuda kesin çözümler getirmesine karşın bazı sınır ve egemenlik sorunlarını tam olarak sonuçlandıramadığı görülür.

• Karşılaştırma sorusu: İki kongre, iki cephe veya iki antlaşma karşılaştırılıp ortak/farklı yönleri sorulur.
• Neden-sonuç ve zemin hazırlama sorusu: Bir gelişmenin (Mondros'un 7. maddesi, İstanbul'un işgali) hangi sonraki adıma zemin hazırladığı sorulur.
• Çıkarım sorusu: Bir uygulama (Meclis Hükümeti Sistemi, saltanatın kaldırılması) verilip bunun hangi ihtiyaç ya da amaçla ilişkili olduğu sorulur.
• Bütünsel değerlendirme sorusu: Lozan gibi çok maddeli bir antlaşmanın hem güçlü hem eksik yönleri birlikte verilip dengeli bir yargıya ulaşılması istenir.