AYT Türkiye Tarihi (Selçuklular ve Beylikler) konu anlatımı

Türkiye Tarihi (Selçuklular ve Beylikler) konusu, Malazgirt Savaşı (1071) sonrası Anadolu'nun Türkleşme sürecini, Anadolu Selçuklu Devleti'nin kuruluş-yükseliş-çöküş aşamalarını ve devletin Moğol baskısıyla zayıflamasının ardından ortaya çıkan Anadolu Beylikleri dönemini kapsar. AYT'de bu konu, TYT'deki gibi tek tek hükümdar-olay eşleştirmesiyle sınırlı kalmaz; Malazgirt sonrası ile Miryokefalon sonrası dönemin farkı, Kösedağ Savaşı'nın Anadolu Selçuklu Devleti üzerindeki çöküş etkisi, beyliklerin Osmanlı'ya katılım biçimleri (savaş, satın alma, evlilik, gönüllü katılım) ve Karamanoğulları'nın Türkçe fermanının kültürel önemi gibi ilişkisel ve karşılaştırmalı sorularla ölçülür.

1071 Malazgirt Savaşı'nda Büyük Selçuklu hükümdarı Alparslan'ın Bizans İmparatoru Romen Diyojen'i yenmesi, Anadolu'nun kapılarını Türk boylarına açmıştır. Bu tarihten sonra Anadolu'da art arda ilk beylikler kurulmuştur:

Süleyman Şah, 1075'te İznik'i başkent yaparak Anadolu Selçuklu Devleti'ni kurmuştur. I. Kılıçarslan döneminde I. Haçlı Seferi nedeniyle İznik kaybedilmiş, başkent Konya'ya taşınmıştır. I. Mesud ve II. Kılıçarslan dönemlerinde devlet güçlenmeye devam etmiş; Miryokefalon Savaşı (1176), Bizans'ın Anadolu'yu Türklerden geri alma umudunu kesin olarak sona erdirmiş ve Anadolu'nun artık kalıcı bir Türk yurdu hâline geldiğini tescillemiştir.

Anadolu Selçuklu Devleti, I. Alaeddin Keykubad döneminde en geniş sınırlarına ve en güçlü dönemine ulaşmıştır. Alanya (Alaiye) fethedilmiş, Sinop ve Antalya limanları ile Akdeniz-Karadeniz ticareti canlandırılmış, Kırım'da Suğdak Seferi düzenlenmiştir. Yollar üzerine yapılan kervansaraylar ticareti güvenli hâle getirmiştir. Bu dönemde doğuda büyüyen Moğol tehlikesine karşı Harzemşahlarla mücadele edilmiş; Yassıçemen Savaşı (1230) kazanılmış olsa da Harzemşah Devleti'nin ortadan kalkması, Selçukluları doğrudan Moğollarla komşu bırakarak uzun vadede olumsuz bir sonuç doğurmuştur.

II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, ağır vergiler ve dinî-ekonomik huzursuzluk gibi nedenlerle Babailer İsyanı (1240, Baba İshak) patlak vermiş, devletin otoritesi sarsılmıştır. 1243'te Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilen Anadolu Selçuklu Devleti, bağımsızlığını fiilen kaybederek İlhanlı Moğol Devleti'nin hâkimiyetine girmiştir. Bu tarihten sonra devlet, adı var kendi var bir yapıya bürünmüş, 1308'de II. Mesud'un ölümüyle Anadolu Selçuklu Devleti resmen sona ermiştir.

Kösedağ Savaşı sonrası merkezi otoritenin zayıflamasıyla Anadolu'da çok sayıda beylik ortaya çıkmıştır. Kartları çevirerek ayırt edici özelliklerini hatırla:

Beylikler, Anadolu'da Türk-İslam kültürünün ve mimarisinin (cami, medrese, kervansaray) yayılmasında önemli rol oynamış; sonraki dönemde Osmanlı Devleti bu beylikleri savaş, evlilik, satın alma ve gönüllü katılım gibi farklı yollarla topraklarına katarak Anadolu'da siyasi birliği sağlamıştır.