AYT Beylikten Devlete Osmanlı (Kuruluş) konu anlatımı

Beylikten Devlete Osmanlı (Kuruluş) konusu, Osmanlı Devleti'nin bir uc beyliği olarak ortaya çıkışından Fetret Devri'nin sona ermesine kadar uzanan süreci; Osman Bey, Orhan Bey, I. Murat ve Yıldırım Bayezid dönemlerinin siyasi ve kurumsal gelişmelerini kapsar. AYT'de bu konu, TYT'deki gibi tek tek fetih-tarih bilgisiyle sınırlı kalmaz; kuruluş döneminin başarı nedenleri (istimalet, uc beyliği konumu, gaza-cihat anlayışı), kurumsallaşma süreci (Divan, Kapıkulu Ocakları, tımar sistemi, pençik-devşirme), Niğbolu ile Ankara savaşlarının karşılaştırılması ve Fetret Devri'nin nedenleri-sonuçları üzerinden ilişkisel ve analitik biçimde sorulur.

Osmanlı Beyliği, Bizans sınırında bir uc beyliği olarak kurulmuş; bu konum, beyliğin gaza ve cihat anlayışıyla sürekli genişlemesini kolaylaştırmıştır. Fethedilen bölgelerdeki gayrimüslim halka dinî ve ekonomik açıdan hoşgörülü davranma politikasına istimalet denir; bu politika, fetihlerin kalıcı hâle gelmesinde ve halkın direnç göstermeden Osmanlı yönetimini benimsemesinde etkili olmuştur. Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda İslam öncesi Türk devlet geleneği, Selçuklu-İslam kurumları ve fethedilen Bizans topraklarının yerel kurumlarının sentezi görülür.

Söğüt ve Domaniç çevresinde beyliğini kuran Osman Bey (1299 kabul edilen kuruluş tarihi), Karacahisar'ı fethederek burada ilk kadılığı kurmuş, ilk hutbeyi okutmuş ve ilk vergiyi almıştır. Koyunhisar (Bapheus) Savaşı (1302), Osmanlıların Bizans'a karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Osman Bey'in başlattığı Bursa kuşatması, kendisinin vefatından sonra oğlu Orhan Bey tarafından tamamlanmıştır.

Orhan Bey Dönemi (1326-1362). Bursa'nın fethi (1326) ve başkent yapılması, İznik ve İzmit'in alınması bu dönemin önemli fetihleridir. Karesioğulları Beyliği'nin ilhakı, Osmanlılara deniz tecrübesi kazandırarak ileride kurulacak donanmanın temelini oluşturmuştur. Süleyman Paşa'nın Çimpe Kalesi'ni ele geçirmesi (1353), Osmanlı'nın Rumeli'deki (Avrupa'daki) ilk toprağı olması bakımından önemlidir.

Edirne'nin fethi ve başkent yapılması, Rumeli'deki fetihlerin (Sazlıdere, Sırpsındığı, Çirmen Savaşı) hızlanmasını sağlamıştır. I. Kosova Savaşı'nda (1389) Balkan ittifakı kırılmış, ancak I. Murat savaş alanında şehit düşmüştür. Bu dönemde devletin kurumsallaşması hız kazanmıştır:

Hızlı fetihlerle tanınan Yıldırım Bayezid, Anadolu beyliklerinin büyük bölümünü ilhak ederek Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama yönünde ilk ciddi girişimi başlatmıştır. İstanbul'u ilk kez kuşatmış, ancak fetih gerçekleşmemiştir. Niğbolu Savaşı'nda (1396) Avrupa'dan oluşan büyük bir Haçlı ordusunu yenerek halife tarafından "Sultan-ı İklim-i Rum" unvanını almıştır. Doğuda güçlenen Timur ile giderek gerginleşen ilişkiler, Ankara Savaşı'na (1402) yol açmıştır; bu savaşta Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğramış, Yıldırım Bayezid esir düşmüş ve daha önce ilhak edilen Anadolu beylikleri yeniden bağımsızlıklarını kazanmıştır.

Ankara Savaşı'nın ardından Yıldırım Bayezid'in oğulları (Süleyman, İsa, Musa, Mehmet Çelebi) arasında yaşanan taht kavgaları dönemine Fetret Devri (1402-1413) denir. Bu dönemde İstanbul kuşatması kalkmış, Bizans ve Balkan devletleri Osmanlı'daki iç karışıklıktan yararlanmaya çalışmıştır. Kardeşler arası mücadeleyi kazanan I. (Çelebi) Mehmet, devlet birliğini yeniden sağlayarak Osmanlı Devleti'ni ikinci kez kurmuş sayıldığı için "ikinci kurucu" olarak anılır.