AYT Tarih Bilimi ve İlk Uygarlıklar konu anlatımı

Tarih bilimi, geçmişte yaşayan insan topluluklarının siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak inceleyen bir bilim dalıdır. AYT Tarih-1'de bu konu iki ayrı eksende sorulur: birincisi tarihin yöntemi ve yardımcı bilimleri, ikincisi ise yazının bulunmasıyla başlayan ilk çağ uygarlıkları (Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Ege). TYT'de tanım ve kavram düzeyinde kalan bu konu, AYT'de bir uygarlığın coğrafi-siyasi özelliklerinden yola çıkarak hangi alanda (hukuk, yazı, ticaret, mimari) öncülük ettiğinin çıkarılmasını, farklı uygarlıkların katkılarının karşılaştırılmasını ve tarih yazıcılığı türleri ile tarihe yardımcı bilimlerin ayırt edilmesini ister.

Bir olayın tarihî bir araştırmaya konu olabilmesi için dört aşamadan geçer:

Tarihe yardımcı bilimler: kronoloji (zaman), coğrafya (mekân), arkeoloji (kazı yoluyla maddi kalıntıları inceleme), paleografya (eski yazıları çözme), epigrafi (kitabeleri inceleme), diplomatik (resmî belgeleri inceleme), numizmatik (paraları inceleme), etnografya (halk kültürünü inceleme), antropoloji (insan ırklarını inceleme), filoloji/dil bilimi bu bilimlerin başlıcalarıdır. AYT'de bir örnek verilip ("toprak altından çıkarılan bir sikkenin incelenmesi" gibi) hangi yardımcı bilimle ilişkili olduğu sorulur.

Birinci elden (asal) kaynaklar olayla aynı dönemde üretilmiş, araya yorum girmemiş belgelerdir (kitabe, ferman, para, kalıntı). İkinci elden kaynaklar ise birinci elden kaynaklardan yararlanılarak sonradan üretilen, yorum içeren eserlerdir (araştırma kitabı, ders kitabı).

Takvimlerde Ay yılı esaslı takvimler (Hicri Takvim) ile Güneş yılı esaslı takvimler (Miladi, Celali Takvim) ayrımı önemlidir. Türkler tarih boyunca 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Hicri, Celali, Rumi ve Miladi takvimleri kullanmıştır. Tarih, yazının bulunmasına göre ikiye ayrılır:

Mezopotamya: Sümerler ilk yazıyı (çivi yazısı) bulmuş, site devletleri (şehir devletleri) kurmuş, ziggurat adlı tapınaklar inşa etmiş ve Urukagina Kanunları ile ilk yazılı hukuk metnini oluşturmuştur. Akadlar (Sargon) ilk merkezi imparatorluğu kurmuş; Babilliler döneminde Hammurabi Kanunları (kısasa kısas ilkesine dayalı, sert ama düzenli bir hukuk sistemi) hazırlanmıştır. Asurlular, Anadolu'da Kültepe (Kaniş) gibi ticaret kolonileri (karum) kurarak Mezopotamya çivi yazısını Anadolu'ya taşımıştır.

Mısır: Nil Nehri'nin düzenli taşkınları tarım ve geometri bilgisinin gelişmesine, taşkın zamanlarını öngörmek için güneş yılı esaslı takvimin oluşturulmasına yol açmıştır. Firavun hem siyasi hem dinî otoriteyi elinde tutan tanrı-kral kabul edilir. Hiyeroglif yazı, mumyalama uygulamaları (tıp ve eczacılığın gelişmesine katkı) ve piramitler (mimari ve matematik bilgisi) Mısır uygarlığının belirgin özellikleridir.

Anadolu: Hititler, Mısır ile yaptıkları Kadeş Antlaşması (bilinen ilk yazılı siyasi antlaşma) ve "Anal" adı verilen yıllıklarla tarih yazıcılığına tarafsız-belgeci bir katkı sağlamıştır; Pankuş adlı meclis, kralın yetkilerini sınırlayan bir kurumdur. Frigler tarım ve hayvancılıkta, Lidyalılar parayı icat ederek ticarette (Kral Yolu), Urartular maden işletmeciliği ve sulama kanallarında (su bendleri) öne çıkmıştır.

Ege-Yunan uygarlığı: Dağlık coğrafya nedeniyle merkezi bir devlet yerine bağımsız site (polis) devletleri kurulmuştur; Atina'da demokrasi, Sparta'da oligarşi-militarist yönetim gelişmiştir. Herodot ve Thukydides gibi tarihçiler bu coğrafyada yetişmiştir.

İran (Pers) uygarlığı: Geniş toprakları satraplık adlı eyaletlere bölerek yönetmiş, Kral Yolu ile ticareti ve ilk düzenli posta teşkilatını kurarak merkezi denetimi güçlendirmiştir.