AYT İki Savaş Arası Dönemde Türkiye ve Dünya konu anlatımı

İki Savaş Arası Dönem, I. Dünya Savaşı'nın bitişi (1918) ile II. Dünya Savaşı'nın başlangıcı (1939) arasındaki yaklaşık yirmi yıllık süreci kapsar. AYT Tarih-2'de bu konu iki eksende işlenir: Türkiye'de genç Cumhuriyetin iç ve dış politikadaki kuruluş ve pekişme süreci; dünyada ise I. Dünya Savaşı sonrası kurulan barış düzeninin (Versay sistemi) çöküşü, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı ve bu bunalımın tetiklediği otoriter/totaliter rejimlerin (faşizm, Nazizm) yükselişidir.

ÖSYM bu başlıkta sıklıkla Türkiye'nin dış politikadaki barışçı çizgisini (Balkan Antantı, Sadabat Paktı, Milletler Cemiyeti'ne üyelik, Montrö) dönemin dünyasındaki gerilimlerle karşılaştırmalı olarak sorar; bu yüzden Türkiye'nin izlediği "yurtta barış, dünyada barış" politikasıyla dünyadaki yayılmacı politikalar arasındaki zıtlığı iyi kavramak gerekir.

Cumhuriyetin ilanının (29 Ekim 1923) ardından hukuk, eğitim, toplumsal yaşam ve ekonomi alanlarında köklü inkılaplar yapılmıştır. Önce olayları sıraya diz:

Bu dönemde çok partili hayata geçiş iki kez denenmiş ancak her ikisi de kısa sürede sonlanmıştır. 1930'ların ekonomi politikası, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın da etkisiyle devletçilik ilkesi çerçevesinde şekillenmiş; Sümerbank ve Etibank gibi devlet kuruluşları kurulmuştur.

Genç Cumhuriyet, komşularıyla ve büyük devletlerle barışçı ilişkiler kurmayı hedeflemiştir. Beş adımı kartlarda tanı: önce ipucunu oku, sonra çevir.

Bu politikaların ortak paydası, Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesidir: Türkiye, toprak taleplerinde bulunmadan, karşılıklı saygı temelinde antlaşmalar yaparak bölgesel istikrara katkı sağlamıştır.

Balkan Antantı ile Sadabat Paktı sık karıştırıldığı için yan yana koy:

24 Ekim 1929'da New York borsasının çökmesiyle (Kara Perşembe) başlayan kriz, aşırı üretim, spekülatif yatırımlar ve dengesiz gelir dağılımı gibi nedenlerle hızla tüm dünyaya yayılmıştır.

Üç ülke, üç ayrı yol; ama ortak bir zemin. Önce kronolojiyi gör:

• İtalya'da Faşizm: I. Dünya Savaşı'ndan galip ama beklediği toprak kazanımlarını elde edemeden çıkan İtalya'da ekonomik bunalım ve toplumsal huzursuzluk, Benito Mussolini'nin 1922'de "Roma Yürüyüşü" ile iktidara gelmesine zemin hazırlamıştır. Faşizm; aşırı milliyetçilik, tek parti/tek lider otoritesi ve yayılmacılığı esas alır.
• Almanya'da Nazizm: I. Dünya Savaşı'nı kaybeden Almanya, Versay Antlaşması'nın ağır ekonomik ve askeri kısıtlamaları (savaş tazminatı, ordu sınırlaması, toprak kayıpları) ile aşağılanmış hissetmiş; 1929 buhranının yıkıcı etkisiyle Weimar Cumhuriyeti zayıflamıştır. Adolf Hitler liderliğindeki Nasyonal Sosyalist Parti (Nazi Partisi), 1933'te iktidara gelmiş; ırkçı milliyetçilik, Versay'ı reddetme ve yayılmacı "Lebensraum (yaşam alanı)" söylemiyle Avrupa dengesini bozmaya başlamıştır.
• Japonya'da militarizm: Ekonomik sıkıntılar ve kaynak arayışı, Japonya'yı 1931'de Mançurya'yı işgale ve Uzak Doğu'da yayılmacı bir politikaya yöneltmiştir.

Bu üç ülkenin ortak özelliği, Versay barış düzenine duyulan tepki, ekonomik krizin yarattığı toplumsal huzursuzluk ve otoriter liderlerin bunu istismar ederek iktidara gelmesidir; bu gelişmeler II. Dünya Savaşı'nın zeminini hazırlamıştır.

Dört klasik soru kalıbını cevabı gizli olarak dene.

• Neden-sonuç sorusu: 1929 Bunalımı verilir, bunun hangi siyasi/toplumsal sonuçları doğurduğu (otoriter rejimler, devletçilik vb.) sorulur.
• Karşılaştırma sorusu: Türkiye'nin barışçı dış politikası ile dönemin yayılmacı devletlerinin politikaları karşılaştırılır.
• Paragraf-çıkarım sorusu: Bir pakt veya antlaşmanın maddeleri/amacı verilip hangi pakt olduğu ya da amacının ne olduğu sorulur.
• Kronoloji sorusu: Balkan Antantı, Sadabat Paktı, Montrö, Hatay'ın katılması gibi olayların sıralanması istenir.