AYT Türk-İslam Devletleri ve Türkiye Selçukluları konu anlatımı

Bu konu, Türklerin kitleler hâlinde İslamiyet'i kabulünden sonra kurulan ilk Türk-İslam devletlerini (Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu Devleti) ve Anadolu'da kurulan Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti'ni kapsar. AYT Tarih-2'de bu konu, TYT'deki temel kronolojiyi aşarak devlet teşkilatı (ikta sistemi, atabeylik, hükümdarlık anlayışı), Büyük Selçuklu-Türkiye Selçuklu ilişkisi ve Haçlı Seferleri ile Moğol istilası gibi dış dinamiklerin bu devletlerin siyasi kaderi üzerindeki etkisini derinlemesine sorgular. ÖSYM sıklıkla bir hükümdarın icraatını, bir kurumun (ikta, atabeylik, divan) işlevini ve iki savaşın (Malazgirt-Miryokefalon, Dandanakan-Kösedağ gibi) sonuçlarını karşılaştırmalı biçimde sorar.

Anlatımı dört devletlik bir "devlet zinciri" olarak izle: Karahanlılar ve Gazneliler zemini hazırlar, Büyük Selçuklu Anadolu'nun kapısını açar, Türkiye Selçuklu orada kalıcı olur.

Karahanlılarda hem eski Türk devlet geleneği (hükümdarın ülkeyi hanedan üyeleri arasında paylaştırması) hem de yeni İslami kimlik bir arada sürdürülmüştür. Bu dönemde iki büyük eser yazılmıştır; bu eserler Türk dilinin ve devlet yönetimi anlayışının İslam kültürüyle nasıl kaynaştığını somut biçimde gösterir:

Gazneli Mahmud, Hindistan'a düzenlediği seferlerle hem İslamiyet'in bu bölgede yayılmasına katkı sağlamış hem de Gazne hazinesini zenginleştirmiştir. Gazneliler, 1040'ta Büyük Selçuklulara yenilerek Horasan'daki üstünlüklerini kaybetmiştir.

Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşler tarafından kurulan devlet, 1040'ta Gaznelilere karşı kazanılan Dandanakan Savaşı ile bağımsızlığını ilan etmiştir. Tuğrul Bey, Şii Büveyhoğullarının baskısı altındaki Abbasi halifesini Bağdat'ta bu baskıdan kurtararak halifeden "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını almış, böylece Sünni İslam dünyasının siyasi koruyuculuğunu üstlenmiştir. Alparslan döneminde 1071'de kazanılan Malazgirt Savaşı, Bizans ordusunu ağır bir yenilgiye uğratmış, Anadolu'nun kapılarını Türklere açarak Anadolu'nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecini başlatmıştır.

Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Bu dönemin üç simgesi:

Melikşah'ın ölümünden sonra taht kavgaları ve atabeylik sisteminin (şehzadelerin bir atabey gözetiminde eyaletlerde yetiştirilmesi) zamanla bağımsız atabeylikler doğurması, Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılma sürecini hızlandırmıştır.

Malazgirt zaferinin ardından Anadolu'nun fethiyle görevlendirilen Kutalmışoğlu Süleyman Şah, önce İznik'i, ardından Konya'yı merkez edinerek Türkiye Selçuklu Devleti'ni kurmuştur; devlet, Büyük Selçuklu Devleti'ne bağlı bir kol niteliğindedir.

II. Kılıç Arslan'ın 1176'da Bizans'a karşı kazandığı Miryokefalon Savaşı, Malazgirt'in sonuçlarını pekiştirmiş ve Bizans'ın Anadolu'yu geri alma umudunu tamamen kaybetmesine yol açmıştır.

Devletin en parlak dönemi, I. Alaeddin Keykubad zamanında yaşanmıştır: Karadeniz'de Sinop, Akdeniz'de Alanya alınarak iki denize açılma sağlanmış, Alanya'da tersane kurulmuş, ticareti güvenceye almak amacıyla kervansaraylar inşa edilmiş ve Moğol tehlikesine karşı Eyyubilerle ve Anadolu beylikleriyle ittifak arayışına girilmiştir. İki denize açılma, tersane ve kervansaraylar, devletin deniz ve kara ticaretini güvence altına alarak ticaret ve ekonomi alanındaki gücünü artırmayı hedeflediğini gösterir. Ancak 1243'te Kösedağ Savaşı'nda Moğollara uğranılan ağır yenilgi, devletin Moğol baskısı altına girmesine ve merkezi otoritenin çökmesine yol açmıştır; 1308'de Türkiye Selçuklu Devleti tamamen dağılarak yerini Anadolu beyliklerine bırakmıştır.

Karahanlılar, Gazneliler, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerinde hükümdarlık anlayışı, eski Türk devlet geleneğiyle (ülkenin hanedan malı sayılması, kut anlayışı) İslami unsurları (halifeye bağlılık, sultan unvanı) birleştiren bir sentez niteliği taşır.

Bu nedenle aynı kurum, hem devletin güçlenmesine hem de dağılmasına katkı sağlayan çift yönlü bir işleve sahiptir.

• "Bu icraat/kurum hangi hükümdar/devlet döneminde ortaya çıkmıştır?" tarzı doğrudan bilgi soruları.
• Malazgirt-Miryokefalon veya Dandanakan-Kösedağ gibi savaş çiftlerinin sonuçlarının karşılaştırıldığı sorular.
• İkta ve atabeylik sistemlerinin işlevinin ve doğurduğu sonuçların sorgulandığı çıkarım soruları.
• Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu devletlerinin ortak ya da ayırt edici özelliklerinin sorulması.
• Kutadgu Bilig, Divan-ı Lügati't Türk gibi eserlerin hangi devlet döneminde yazıldığının sorulması.