AYT Tarih Bilimi ve İlk Çağ Uygarlıkları konu anlatımı

Tarih Bilimi ve İlk Çağ Uygarlıkları konusu, AYT Tarih-2 dersinin giriş konusudur; sınavda düşük soru ağırlığına (yaklaşık 0,5 soru) sahip olsa da hem tarih biliminin yöntemini hem de Mezopotamya, Mısır, Anadolu ve Ege-Yunan-Roma uygarlıklarının siyasi, hukuki, ekonomik ve kültürel özelliklerini kapsar.

TYT'de bu konu daha çok "hangi uygarlık neyi buldu" düzeyinde sorulurken, AYT'de sınav; tarihe yardımcı bilimlerin işlevini, tarih yazıcılığındaki nesnellik tartışmasını, uygarlıklar arası etkileşimi (örneğin hukukun Sümer'den Hammurabi'ye, oradan Hitit ve Roma'ya uzanan çizgisini) ve coğrafya-siyasi rejim ilişkisini derinlemesine sorgular. Bu nedenle konuyu kavram (tarihe yardımcı bilimler), kronoloji (çağların yazıyla başlaması) ve karşılaştırma (uygarlıklar arası benzerlik-fark) eksenlerinde çalışmak gerekir.

Tarih, insan topluluklarının geçmişteki yaşayışlarını yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayanarak ve mümkün olduğunca tarafsız biçimde inceleyen bilimdir. Bir olayın "tarihî olay" sayılabilmesi için üzerinden yeterli zaman geçmiş olması ve sonuçlarının nesnel biçimde değerlendirilebilmesi gerekir; bu yüzden yakın zamanda yaşanan gelişmeler tarihin değil, güncel olayların konusu sayılır.

Tarihçi bir dönemi yeniden kurarken bu bilimlere başvurur. Kartın önündeki işlevden bilimi bulmaya çalış, sonra çevir.

Bu bilimler, tarihçinin bir dönemi yeniden kurarken başvurduğu tamamlayıcı kaynaklardır. AYT'de bir olay ya da buluntu verilip "bu bilgiye hangi yardımcı bilim sayesinde ulaşılmıştır?" biçiminde sorulur.

Yazının bulunmasından önceki dönem tarih öncesi çağlar (Taş Devri, Maden Devri) olarak adlandırılır ve bu döneme ait bilgilere büyük ölçüde arkeoloji ve antropoloji yoluyla ulaşılır. Yazının Sümerler tarafından bulunmasıyla (MÖ yaklaşık 3200) insanlık tarih çağlarına girmiştir; çünkü artık bilgiler yazılı belgelerle sonraki kuşaklara aktarılabilmektedir.

Dicle ve Fırat nehirleri arasındaki verimli ovada (Verimli Hilal) kurulan Mezopotamya uygarlıkları, açık ve savunmasız bir coğrafyada yer aldıklarından sık sık istilaya uğramış; bu da uzun ömürlü tek bir imparatorluk yerine art arda kısa ömürlü fakat kültürel açıdan zengin devletlerin doğmasına yol açmıştır.

Nil Nehri kıyısında, çöl ve denizlerle çevrili, dış saldırılara nispeten kapalı bir coğrafyada kurulan Mısır, bu sayede Mezopotamya'ya kıyasla çok daha istikrarlı ve uzun ömürlü bir siyasi yapıya sahip olmuştur. Firavun adı verilen krallar, hem siyasi hem dini otoriteyi elinde tutan teokratik bir yönetim sergilemiştir.

Hiyeroglif yazı ve papirüs kullanılmış; Nil'in düzenli taşma zamanlarını hesaplamak amacıyla 365 günlük güneş yılı esaslı bir takvim geliştirilmiş; taşkın sonrası arazi sınırlarını yeniden belirlemek için geometri alanında ilerleme kaydedilmiştir. Ölümden sonraki yaşama inanç, mumyalama uygulamasını ve piramit inşasını doğurmuş, bu da tıp ve mimari bilgisinin gelişmesine katkı sağlamıştır.

Coğrafyanın siyasete etkisini yan yana gör:

İyonlar, Batı Anadolu kıyılarında Miletos, Efes, Foça gibi bağımsız site devletleri kurmuş; denizcilik, ticaret ve özgür düşünce ortamı sayesinde felsefenin (Thales, Anaksimandros) ve pozitif bilimlerin doğduğu topraklar olmuştur.

Antik Yunan, site (polis) adlı bağımsız şehir devletleri hâlinde örgütlenmiş; Atina'da doğrudan demokrasiye yakın bir yönetim, Sparta'da ise askeri ve oligarşik bir düzen gelişmiştir. Mitoloji, tiyatro, felsefe (Sokrates, Platon, Aristoteles) ve Olimpiyat oyunları bu medeniyetin kalıcı mirasıdır.

Roma, İtalyan Yarımadası'nda sırasıyla Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk rejimleriyle yönetilmiş; On İki Levha Kanunları ile ilk yazılı Roma hukukunu oluşturmuş, bu hukuk sistemi günümüz Kıta Avrupası hukukunun temelini oluşturmuştur.

• Bir olay ya da buluntu tanımı verilip "bu bilgiye hangi yardımcı bilim sayesinde ulaşılmıştır?" sorusu yöneltilir.
• Coğrafi özelliklerin (açık/kapalı coğrafya) siyasi yapıya etkisinin sorgulandığı karşılaştırmalı parça soruları.
• "Aşağıdaki uygarlık - buluş/kurum eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?" tarzı ayırt etme soruları.
• Numaralanmış (I, II, III) önermelerle birden fazla uygarlığın ortak ya da farklı yönlerinin sorgulandığı sentez soruları.
• Hukukun tarihsel gelişimi (Ur-Nammu → Hammurabi → Hitit → Roma) üzerinden süreklilik/değişim sorgulanan sorular.