KPSS Önlisans Sanayi konu anlatımı

Türkiye'de sanayinin gelişimi hem tarihsel sürece hem de coğrafi faktörlere bağlıdır. Cumhuriyet'in ilk yıllarında özel sermaye birikimi yetersiz olduğundan sanayileşme büyük ölçüde devlet eliyle (devletçilik politikası) yürütülmüş; Sümerbank ve Etibank gibi kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) ile Beş Yıllık Sanayi Planları çerçevesinde tekstil, demir-çelik ve şeker gibi temel sanayi kolları kurulmuştur. 1950 sonrasında özel sektörün devreye girmesiyle sanayi hız kazanmış, günümüzde ise organize sanayi bölgeleri (OSB) ile sanayinin belirli merkezlerde planlı biçimde geliştirilmesi hedeflenmiştir.

Bir bölgede sanayinin gelişmesini; hammadde ve enerji kaynağına yakınlık, sermaye birikimi, pazara (nüfus) yakınlık, ulaşım imkânları, nitelikli iş gücü ve devlet teşvikleri belirler. Bu etkenlerin en yoğun bir araya geldiği bölge Marmara'dır: büyük nüfus, limanlar, gelişmiş ulaşım ağı ve tarihsel sermaye birikimi sayesinde otomotivden tekstile kadar birçok kolda Türkiye'nin en yoğun sanayi bölgesidir.

Ege'de sanayi bölgenin kendi tarımsal hammaddesine (pamuk, tütün, zeytin) dayalı gelişmiştir (İzmir, Manisa, Denizli). Akdeniz'de İskenderun ve Mersin, elverişli limanları sayesinde demir-çelik ve petrokimya gibi ağır sanayi kollarında öne çıkar. İç Anadolu'da Ankara'nın idari önemi, Kayseri'nin ticaret birikimi ve Konya'nın tarımsal hammaddesi çeşitli sanayi kollarını (tekstil, mobilya, savunma sanayisi) geliştirmiştir. Karadeniz'de Zonguldak'ın taşkömürü ve Karabük-Ereğli'nin demir-çelik sanayisi hammaddeye yakınlıkla açıklanır. Güneydoğu Anadolu'da GAP'ın sağladığı enerji ve sulama ile Gaziantep'te tekstil ve gıda sanayisi hızla gelişmiştir. Doğu Anadolu ise sermaye yetersizliği, dar pazar ve ulaşım güçlüğü nedeniyle sanayi bakımından en az gelişmiş bölgedir.

Sanayi kolları genel olarak ağır sanayi (demir-çelik, otomotiv gibi büyük sermaye ve hammadde gerektiren kollar) ve hafif sanayi (tekstil, gıda gibi görece küçük ölçekli kollar) olarak ikiye ayrılır. Tarımsal hammaddeye dayalı sanayi kolları (şeker, tekstil) genellikle hammaddenin yetiştiği bölgeye yakın kurulur; çünkü tarımsal ürünün taşınması işlenmiş ürüne göre daha maliyetli ve zordur.