ÖABT Okul Öncesi Bilişsel Gelişim konu anlatımı

Bilişsel gelişim, bireyin çevresini anlamlandırma, bilgiyi işleme, akıl yürütme, problem çözme ve düşünme biçimlerinin yaş aldıkça nasıl değiştiğini konu edinir. ÖABT Okul Öncesinde bu alan büyük ölçüde Jean Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı ile Lev Vygotsky'nin sosyokültürel kuramı etrafında şekillenir; bunlara ek olarak bilgi işleme kuramı ve Howard Gardner'ın çoklu zeka kuramı da sınavda sıkça yer bulur. Bu konuda kuramcıların temel kavramlarının (şema, özümleme, yakınsal gelişim alanı, iskele gibi) birbirinden net biçimde ayırt edilmesi ve okul öncesi dönem çocuğunun düşünme biçimine özgü sınırlılıkların (egosentrizm, korunum eksikliği vb.) doğru tanınması belirleyicidir.

Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı

Jean Piaget'ye göre çocuk, çevresiyle etkin bir biçimde etkileşime girerek kendi bilgisini inşa eden bir "küçük bilim insanı"dır. Piaget'nin kuramında temel kavramlar şunlardır: Şema, bireyin çevresini anlamlandırmak için kullandığı zihinsel yapı/kalıptır. Özümleme (asimilasyon), yeni bir bilginin var olan şemalara doğrudan katılmasıdır. Uyumsama (akomodasyon), var olan şemaların yeni bilgiye uyacak biçimde değiştirilmesidir. Dengeleme (equilibrasyon) ise özümleme ile uyumsama arasındaki dengeyi kurarak bilişsel gelişimin ilerlemesini sağlayan süreçtir. Piaget, bilişsel gelişimi dört evrede ele alır: Duyusal-motor dönem (0-2 yaş)'de çocuk dünyayı duyuları ve motor eylemleri aracılığıyla tanır; bu dönemin en önemli kazanımı **nesne sürekliliği (object permanence)**dir, yani bir nesne görüş alanından çıktığında da var olmaya devam ettiğinin kavranmasıdır. İşlem öncesi dönem (2-7 yaş) okul öncesi eğitimin ana yaş aralığını kapsar; bu dönemde sembolik düşünce (dil, hayali oyun) hızla gelişir ancak çocuğun düşüncesi egosentrizm (dünyayı yalnızca kendi bakış açısından görme), animizm (cansız nesnelere canlılık atfetme), tek boyutta odaklanma (centration) (bir durumun yalnızca tek bir boyutuna odaklanıp diğerlerini göz ardı etme), tersine çevrilememe (irreversibility) (bir işlemin zihinsel olarak tersine çevrilememesi) gibi sınırlılıklar taşır; bu nedenle çocuk henüz korunum (conservation) ilkesini (madde miktarının biçim değişse de sabit kaldığını) kavrayamaz. Somut işlemler dönemi (7-11 yaş)'nde çocuk korunumu, sınıflamayı (classification) ve sıralamayı (seriation) kazanır, ancak akıl yürütmesi somut nesne ve olaylarla sınırlıdır. Soyut işlemler dönemi (11 yaş ve sonrası)'nde ise soyut, hipotetik ve tümdengelimli düşünme yeteneği gelişir.

Vygotsky'nin sosyokültürel kuramı

Lev Vygotsky, bilişsel gelişimin bireysel bir keşif süreci olmaktan çok, sosyal ve kültürel etkileşim yoluyla gerçekleştiğini savunur. Vygotsky'nin en temel kavramı yakınsal gelişim alanı (Zone of Proximal Development - ZPD)'dır; bu, çocuğun tek başına yapabildikleri ile daha yetkin biri (yetişkin ya da akran) yardımıyla yapabildikleri arasındaki mesafeyi ifade eder. Bu alanda çocuğa sunulan destek iskele (scaffolding) kavramıyla adlandırılır; destek veren kişi genellikle daha bilgili diğeri (More Knowledgeable Other - MKO) olarak anılır ve çocuğun beceri kazandıkça bu destek kademeli olarak azaltılır. Vygotsky ayrıca çocukların bir problemi çözerken kendi kendine sesli konuşmasına özel konuşma (private speech) adını vermiştir; Piaget bunu olgunlaşmamış, egosentrik bir konuşma biçimi olarak yorumlarken Vygotsky, özel konuşmanın düşünceyi düzenleyen, öz denetimi destekleyen işlevsel bir araç olduğunu savunmuştur. Vygotsky'ye göre dil ve düşünce başlangıçta ayrı gelişir, ancak belirli bir noktada birleşerek düşüncenin dil aracılığıyla, kültürel araçlar (semboller, sayı sistemleri, yazı) yoluyla şekillenmesini sağlar.

Bilgi işleme kuramı

Bilgi işleme kuramı, zihni bir bilgisayara benzeterek bilginin nasıl algılandığını, işlendiğini, depolandığını ve geri çağrıldığını inceler. Bu kuramda dikkat, çalışma belleği (kısa süreli bellek) ve uzun süreli bellek temel bileşenlerdir. Okul öncesi dönemde çocukların dikkat süresi kısadır ve seçici dikkat becerileri henüz sınırlıdır; buna karşılık yaş ilerledikçe üstbiliş (metacognition) yani kendi düşünme süreçleri hakkında farkındalık gelişmeye başlar.

Gardner'ın çoklu zeka kuramı

Howard Gardner, zekânın tek bir genel yetenek olmadığını, birbirinden bağımsız birden fazla zeka türünün (dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-uzamsal, müziksel, bedensel-kinestetik, kişilerarası, içsel/özedönük, doğacı vb.) var olduğunu ileri sürmüştür. Bu kuram, okul öncesi eğitimde çocukların bireysel farklılıklarına duyarlı, çoklu öğrenme yollarını destekleyen etkinlikler planlanmasına kuramsal bir dayanak oluşturur.

Okul öncesi dönemde bilişsel gelişimi destekleme

Okul öncesi eğitimde bilişsel gelişimi desteklemek için çocuğun etkin keşif yapabileceği zengin, uyarıcı ortamlar sunmak (Piaget'çi vurgu), akranlarla ve yetişkinlerle iş birlikli, yakınsal gelişim alanına uygun destekleyici etkileşimler kurmak (Vygotsky'ci vurgu) ve çoklu duyulara/zeka alanlarına hitap eden çeşitlendirilmiş etkinlikler planlamak (Gardner'cı vurgu) önerilir.