ÖABT Okul Öncesi Çocuk Psikolojisi ve Ruh Sağlığı konu anlatımı

Çocuk psikolojisi ve ruh sağlığı, okul öncesi dönemdeki çocuğun duygusal, sosyal ve kişilik gelişimini; bu gelişimi etkileyen etmenleri (bağlanma, aile ortamı, mizaç) ve olası ruh sağlığı sorunlarını ele alan bir alandır. Bu alanda en sık başvurulan kuramlar Bowlby ve Ainsworth'ün bağlanma kuramı ile Erik Erikson'un psikososyal gelişim kuramıdır. Bağlanma kuramı, bebeğin birincil bakım vereniyle kurduğu duygusal bağın niteliğinin, ileriki yaşlardaki sosyal ve duygusal işlevselliği nasıl şekillendirdiğini açıklar. Erikson'un kuramı ise yaşam boyu gelişimi, her biri bir psikososyal krizle tanımlanan sekiz evreye ayırır; okul öncesi dönem özellikle temel güvene karşı güvensizlik, özerkliğe karşı utanç ve kuşku ve girişimciliğe karşı suçluluk evreleriyle ilgilidir. Bu iki kuramın yanı sıra, okul öncesi dönemde görülebilecek kaygı bozuklukları, dışsallaştırılmış/içselleştirilmiş davranış sorunları ve mizaç özellikleri (Thomas ve Chess'in mizaç sınıflaması) de ÖABT kapsamında önemli konulardır. Öğretmenin bu alandaki temel görevi, çocukların duygu düzenleme becerilerini desteklemek, güvenli bir sınıf ortamı oluşturmak ve olağan gelişimsel zorlukları risk belirtilerinden ayırt edebilmektir.

Bağlanma Kuramı (Bowlby ve Ainsworth)

John Bowlby, bağlanmayı, bebeğin hayatta kalması için evrimsel olarak programlanmış, bakım vereniyle yakınlık arama eğilimi olarak tanımlar. Bağlanma, bebeğin güvenlik ve rahatlık ihtiyacını karşılamak için birincil bakım verenini bir güvenli üs olarak kullanmasını sağlar; bebek bu üsten dünyayı keşfetmeye çıkar ve tehdit algıladığında geri döner. Mary Ainsworth, Yabancı Durum deneysel yöntemiyle bağlanma stillerini sınıflandırmıştır:

Bağlanma stili, çocuğun içsel çalışan model (kendisi, başkaları ve ilişkiler hakkında geliştirdiği zihinsel şema) oluşturmasını etkiler ve bu model ileriki yaşlardaki sosyal ilişkilere de yansır.

Erikson'un Psikososyal Gelişim Kuramı

Erik Erikson, yaşam boyu gelişimi sekiz evreye ayırmıştır; her evre, bireyin çözmesi gereken bir psikososyal krizle tanımlanır ve bu krizin olumlu çözümü sağlıklı kişilik gelişimine katkı sağlar. Okul öncesi dönemle doğrudan ilgili evreler:

Bu evrelerin her biri, bir öncekinin çözümü üzerine inşa edilir; olumsuz çözümlenen bir kriz, sonraki evrelerdeki gelişimi de olumsuz etkileyebilir.

Mizaç

Thomas ve Chess'in New York Boylamsal Çalışması, bebeklerin doğuştan gelen davranışsal tepki tarzlarını (mizaç) üç grupta toplamıştır: kolay mizaçlı (düzenli, uyum sağlayan, pozitif duygu durumu baskın), zor mizaçlı (düzensiz, yeni durumlara uyumu zor, yoğun ve olumsuz duygusal tepkiler) ve yavaş ısınan (yavaş uyum sağlayan) mizaçlı (yeni durumlara başlangıçta çekingen ama zamanla uyum sağlayan) bebekler. Mizaç, çevreyle etkileşim içinde şekillenir; uyum iyiliği (goodness of fit) kavramı, çocuğun mizacı ile çevrenin beklenti ve taleplerinin uyumlu olmasının, sağlıklı gelişim için önemini vurgular.

Çocuklarda Görülen Yaygın Ruh Sağlığı Sorunları ve Duygu Düzenleme

Okul öncesi dönemde görülebilecek ruh sağlığı sorunları genel olarak içselleştirilmiş (kaygı, çekingenlik, içe kapanma) ve dışsallaştırılmış (saldırganlık, öfke patlamaları, kurallara uymama) davranışlar olarak iki grupta incelenir. Ayrılık kaygısı, okul öncesi dönemde belirli bir düzeyde beklenen bir gelişimsel süreçtir; ancak yaşına ve gelişim düzeyine göre aşırı, işlevselliği bozan düzeyde olduğunda klinik bir sorun olarak değerlendirilir. Duygu düzenleme, çocuğun duygusal tepkilerini durumun gerektirdiği biçimde izleme, değerlendirme ve ayarlama becerisidir; okul öncesi dönemde dışsal düzenlemeden içsel/öz düzenlemeye doğru bir gelişim gösterir. Güvenli bağlanma ve duyarlı, tutarlı bakım, duygu düzenleme becerisinin gelişimini destekleyen en önemli etmenlerden biridir.

Örnek 1: Bir bebeğin annesi odadan ayrıldığında ağladığı, ancak anne döndüğünde kısa sürede sakinleşip oyuna devam ettiği gözlenmiştir. Bu davranış örüntüsü Ainsworth'ün sınıflamasında güvenli bağlanmayı yansıtır; çocuk anneyi bir güvenli üs olarak kullanabilmektedir.

Örnek 2: İki yaşındaki bir çocuk, kendi başına kaşıkla yemek yemeye, kendi giysisini seçmeye çalışmakta; ailesi bu girişimlerini sürekli eleştirip müdahale etmektedir. Bu yaş aralığı özerkliğe karşı utanç ve kuşku evresine karşılık gelir; aşırı eleştirel ve kısıtlayıcı tutum, çocukta utanç ve kuşku duygusunun baskın çıkmasına yol açabilir.

Örnek 3: Yeni bir ortama girdiğinde başlangıçta çekingen davranan, ancak birkaç hafta içinde ortama uyum sağlayan bir çocuk gözlemlenmiştir. Bu davranış örüntüsü Thomas ve Chess'in sınıflamasında yavaş ısınan (yavaş uyum sağlayan) mizaç özelliğine karşılık gelir.

Örnek 4: Beş yaşındaki bir çocuk, kendi başlattığı bir oyunu tamamlamak istediğinde öğretmeni tarafından sürekli yanlış yapıyorsun tepkisiyle karşılanmakta ve girişimleri engellenmektedir. Erikson'un kuramına göre bu durum, çocuğun girişimciliğe karşı suçluluk evresinde suçluluk duygusunun baskın çıkmasına yol açma riski taşır; oysa girişimlerin desteklenmesi amaç duygusunu geliştirir.