ÖABT Okul Öncesi Fiziksel ve Motor Gelişim konu anlatımı

Fiziksel ve motor gelişim, çocuğun bedensel yapısındaki (boy, kilo, kemik, kas, sinir sistemi) değişimler ile bu değişimlere bağlı olarak ortaya çıkan hareket becerilerinin (kaba motor ve ince motor) gelişimini kapsar. Bu gelişim alanı, belirli evrensel ilkeler (sefalokaudal, proksimodistal) çerçevesinde, öngörülebilir bir sırayla ancak bireysel hızda ilerler. ÖABT Okul Öncesinde bu konu; gelişim ilkeleri, refleksler, motor gelişim dönüm noktaları (milestones), beyin gelişimi kavramları ve motor gelişime ilişkin kuramsal yaklaşımlar (olgunlaşmacı kuram, dinamik sistemler kuramı) etrafında sorulmaktadır.

Gelişimin temel ilkeleri

Fiziksel ve motor gelişim iki temel yön ilkesine göre ilerler: Sefalokaudal ilke, gelişimin baştan ayağa doğru ilerlediğini ifade eder; bu nedenle bebek önce baş ve boyun kontrolünü, ardından gövde, sonra da bacak kontrolünü kazanır. Proksimodistal ilke ise gelişimin vücudun merkezinden (omurga) uzak uçlara (kollar, eller, parmaklar) doğru ilerlediğini belirtir; bu nedenle bebek önce kolunu bir bütün olarak hareket ettirmeyi, daha sonra parmak uçlarıyla ince, hassas hareketler yapmayı (pens kavrama gibi) öğrenir. Ayrıca gelişim, genelden özele doğru ilerler; yani önce büyük kas gruplarının kaba, genel hareketleri, ardından küçük kas gruplarının ayrıntılı ve özelleşmiş hareketleri ortaya çıkar.

Kaba motor ve ince motor beceriler

Kaba motor (gross motor) beceriler, büyük kas gruplarının kullanıldığı, bedenin genel hareketini gerektiren becerilerdir; oturma, emekleme, yürüme, koşma, zıplama, top atma gibi hareketler bu kategoriye girer. İnce motor (fine motor) beceriler ise el ve parmaklardaki küçük kasların kullanıldığı, daha hassas koordinasyon gerektiren becerilerdir; kalem tutma, boncuk dizme, düğme ilikleme, makasla kesme bu kategoridedir. İnce motor becerilerin gelişimi, kaba motor becerilere kıyasla daha yavaş ve daha uzun bir olgunlaşma sürecine dayanır; bu nedenle okul öncesi dönemde yazı yazmaya hazırlık çalışmalarında ince motor becerilerin desteklenmesi büyük önem taşır.

Refleksler

Yenidoğanlarda gözlenen ve kortikal kontrolden bağımsız, doğuştan gelen otomatik tepkilere refleks adı verilir. Başlıca yenidoğan refleksleri şunlardır: Moro refleksi (ani ses veya destek kaybında kolların açılıp kapanması), arama (rooting) refleksi (yanağa dokunulduğunda bebeğin bu yöne dönmesi, emme davranışına hazırlık), emme (sucking) refleksi, Babinski refleksi (ayak tabanı okşandığında parmakların açılıp yelpaze gibi açılması) ve kavrama (grasping/palmar) refleksi (avuç içine dokunulduğunda parmakların sıkıca kapanması). Bu reflekslerin çoğu, merkezi sinir sisteminin (özellikle korteksin) olgunlaşmasıyla birlikte yaşamın ilk aylarında kaybolur; belirli bir yaşta kaybolmaması ya da hiç görülmemesi, nörolojik bir soruna işaret edebilir.

Motor gelişim dönüm noktaları (milestones)

Motor gelişim, evrensel bir sırayla ancak bireysel farklılıklar gösteren bir hızla ilerler. Genel olarak bebekler yaklaşık 3-4 aylıkken baş kontrolünü kazanır, 6 aylıkken desteksiz oturabilir, 8-10 aylıkken emeklemeye başlar, 12 aylık civarında desteksiz ayakta durabilir ve 12-15 ay arasında ilk adımlarını atar. İkinci yaşın sonunda çoğu çocuk koşabilir; 3 yaş civarında üç tekerlekli bisiklet sürebilir, merdiven inip çıkabilir; 4-5 yaş civarında tek ayak üzerinde sıçrayabilir, topu hedefe atabilir. Bu dönüm noktaları bireysel farklılık gösterse de sırası (örneğin oturmadan önce emeklemenin, emeklemeden önce baş kontrolünün gelişmesi) evrenseldir.

El tercihi (lateralizasyon)

El tercihi (handedness/lateralizasyon), bireyin bir elini diğerine göre daha sık ve daha becerikli biçimde kullanma eğilimidir ve beynin iki yarım küresinin işlevsel olarak uzmanlaşmasıyla (serebral lateralizasyon) ilişkilidir. El tercihinin okul öncesi dönemde (genellikle 3-5 yaş civarında) belirginleşmeye başladığı kabul edilir; ancak erken yaşta el tercihini zorla değiştirmeye çalışmak, çocuğun ince motor becerilerinde ve bazen dil gelişiminde olumsuz etkilere yol açabileceğinden önerilmez.

Beyin gelişimi ve motor gelişim ilişkisi

Motor gelişim, sinir sistemindeki olgunlaşmayla yakından ilişkilidir. Miyelinizasyon, sinir hücrelerinin (nöronların) aksonlarını saran miyelin kılıfının oluşum sürecidir; bu kılıf sinir iletiminin hızını ve verimliliğini artırır, bu nedenle miyelinizasyonun tamamlanma sırası motor becerilerin ortaya çıkış sırasıyla örtüşür. Sinaptogenez (sinaps oluşumu) ve ardından gelen sinaptik budama, motor becerilerin hassaslaşmasında ve verimlileşmesinde rol oynar.

Motor gelişime ilişkin kuramsal yaklaşımlar

Arnold Gesell'in olgunlaşmacı (maturationist) kuramı, motor gelişimin büyük ölçüde genetik olarak programlanmış, biyolojik olgunlaşmaya bağlı, evrensel bir sırayla kendiliğinden ortaya çıktığını savunur; bu görüşe göre çevresel uyaranların motor gelişimin temel sırasını değiştirme gücü sınırlıdır. Buna karşılık Esther Thelen'in geliştirdiği dinamik sistemler kuramı, motor gelişimin yalnızca genetik olgunlaşmayla değil; çocuğun kendi bedensel özellikleri (kas gücü, denge), çevresel koşullar ve motivasyonu gibi birçok etkenin etkileşimiyle, deneme-yanılma yoluyla, esnek biçimde ortaya çıktığını ileri sürer.