ÖABT Okul Öncesi Dil Gelişimi konu anlatımı

Dil gelişimi, çocuğun sesleri, sözcükleri, dilbilgisi kurallarını ve dili iletişim amacıyla kullanma becerisini edinme sürecini kapsar. ÖABT Okul Öncesinde bu konu; dil ediniminin nasıl gerçekleştiğine dair kuramsal tartışmaları (davranışçı, doğuştancı, etkileşimci), dilin bileşenlerini (fonoloji, morfoloji, sözdizim, anlambilim, edimbilim) ve tipik dil gelişim aşamalarını (ağlama, agulama, tek sözcük dönemi, iki sözcük dönemi vb.) kapsayan geniş bir alandır. Sınavda dil gelişim kuramlarının kurucu isimleri, dil gelişim aşamalarının sırası ve çocuklara özgü dil kullanım örüntülerinin (aşırı genelleme, aşırı genişletme gibi) doğru tanınması kritik önem taşır.

Dil edinimine ilişkin kuramsal yaklaşımlar

Davranışçı yaklaşım (B. F. Skinner), dilin tıpkı diğer davranışlar gibi pekiştirme ve taklit yoluyla, çevreyle kurulan etkileşim sonucunda öğrenildiğini savunur; bu görüşe göre çocuk doğru dil kullanımları için ödüllendirilir (sosyal onay, ihtiyacın karşılanması gibi) ve bu şekilde dili öğrenir. Doğuştancı (nativist) yaklaşımın en önemli temsilcisi Noam Chomsky'dir; Chomsky, çocukların maruz kaldıkları sınırlı ve kusurlu dil girdisine rağmen kısa sürede karmaşık bir dilbilgisi sistemini edinebilmelerini, insan zihninde doğuştan var olduğunu ileri sürdüğü Dil Edinim Aygıtı (Language Acquisition Device - LAD) ve buna bağlı evrensel dilbilgisi kavramıyla açıklar; bu görüş, davranışçı yaklaşımın yalnızca pekiştirme ve taklitle açıklanamayacağını savunur. Etkileşimci yaklaşım ise dil ediniminde hem biyolojik hazır oluşun hem de sosyal etkileşimin rolünü vurgular; Vygotsky dilin düşünceyle iç içe geliştiğini ve sosyal etkileşim yoluyla kazanıldığını savunurken, Jerome Bruner, yetişkinlerin çocukla kurduğu, dil edinimini destekleyen tekrarlayıcı ve yapılandırılmış etkileşim biçimlerini (örneğin "gitti-geldi" oyunları, ortak dikkat rutinleri) Dil Edinimini Destekleme Sistemi (Language Acquisition Support System - LASS) kavramıyla açıklamıştır.

Dilin bileşenleri

Dil; fonoloji (dildeki anlam ayırt edici seslerin/foneminin sistemi), morfoloji (biçimbilim) (sözcüklerin yapısı, ekler), sözdizim (sentaks) (sözcüklerin cümle oluşturma kuralları), anlambilim (semantik) (sözcük ve cümlelerin anlamı) ve edimbilim (pragmatik) (dilin bağlama göre kullanımı, iletişimsel işlevi) olmak üzere birbirini tamamlayan bileşenlerden oluşur. Okul öncesi dönemde çocuklar bu bileşenlerin tümünde hızlı bir gelişim gösterir; özellikle söz dağarcığındaki (kelime hazinesi) patlama şeklindeki artış ("kelime patlaması - vocabulary spurt") bu döneme özgüdür.

Dil gelişim aşamaları

Dil gelişimi, doğumdan itibaren belirli, öngörülebilir aşamalarla ilerler. Ağlama, yenidoğanın ilk iletişim biçimidir. Yaklaşık 6-8 haftalık civarında cıvıldama (cooing) (sesli harflere benzer yumuşak sesler) başlar. Yaklaşık 4-6 aylıkken bebek agulaması (babbling) ortaya çıkar; bu dönemde bebek "ba-ba-ba", "da-da-da" gibi ünsüz-ünlü heceleri tekrarlar; agulama, işitme engelli bebeklerde de bir süre gözlenir ancak zamanla söner, bu da agulamanın biyolojik bir olgunlaşma bileşeni taşıdığını gösterir. Yaklaşık 12 ay civarında çocuk **tek sözcük dönemi (holophrastic speech)**ne geçer; bu dönemde tek bir sözcük ("su") bütün bir cümle anlamı ("su istiyorum") taşıyabilir. 18-24 ay civarında iki sözcük dönemi (telegraphic speech) başlar; çocuk "anne git", "top ver" gibi, yalnızca anlamın özünü taşıyan, ekleri ve yardımcı sözcükleri genellikle atlayan kısa, telgraf tarzı cümleler kurar. Bu dönemden sonra çocuğun sözcük dağarcığı ve cümle karmaşıklığı hızla artar.

Çocuklara özgü dil kullanım örüntüleri

Okul öncesi dönemde sıkça gözlenen iki önemli örüntü aşırı genelleme (overregularization) ve **aşırı genişletme (overextension)**dir. Aşırı genelleme, çocuğun öğrendiği düzenli bir dilbilgisi kuralını (örneğin çokluk ya da geçmiş zaman eki) istisnai/düzensiz biçimlere de uygulamasıdır (örneğin İngilizcede "goed" demesi, Türkçede "gel-di-ler" yerine kural aşırı uygulanarak farklı hatalar üretilmesi); bu durum, çocuğun dili yalnızca taklit yoluyla değil, kuralları çıkarsayarak (kural tabanlı biçimde) öğrendiğinin güçlü bir kanıtıdır. Aşırı genişletme, bir sözcüğün anlamının olması gerekenden daha geniş bir kategoriye uygulanmasıdır (örneğin "köpek" sözcüğünü tüm dört ayaklı hayvanlar için kullanmak); daraltma (underextension) ise tam tersine bir sözcüğün anlamının olması gerekenden dar bir kapsamda kullanılmasıdır (örneğin yalnızca kendi köpeğine "köpek" demek, başka köpeklere bu adı vermemek).

Erken okuryazarlık ve iki dillilik

Erken okuryazarlık (emergent literacy), çocuğun henüz resmî okuma-yazma öğretimi almadan önce kitaplarla, harflerle ve yazıyla kurduğu deneyimleri (kitap tutma, sayfa çevirme, harfleri tanıma, sesbilgisel farkındalık) kapsar ve ilerideki okuma-yazma başarısının önemli bir yordayıcısıdır. İki dillilik, erken yaşta iki dile maruz kalan çocuklarda görülen ve genellikle bilişsel esneklik açısından avantaj sağladığı kabul edilen bir gelişim örüntüsüdür; iki dilli çocuklarda görülen kod değiştirme (code-switching) (iki dil arasında geçiş yapma) normal bir dil gelişim özelliğidir, dil karışıklığı ya da bozukluğu göstergesi değildir.