ÖABT Okul Öncesi Sosyal-Duygusal Gelişim konu anlatımı

Sosyal-duygusal gelişim, çocuğun kendi duygularını tanıması, düzenlemesi, başkalarının duygularını anlaması (empati) ve toplumsal ortamda uyumlu ilişkiler kurabilme becerisini kazanmasını kapsayan gelişim alanıdır. Okul öncesi dönem (0-6 yaş), bağlanma ilişkilerinin kurulduğu, benlik kavramının şekillendiği, oyun yoluyla akran ilişkilerinin geliştiği ve ahlaki muhakemenin ilk temellerinin atıldığı kritik bir dönemdir.

ÖABT okul öncesi alanında bu konu; Erikson'un psikososyal gelişim kuramı, bağlanma kuramı (Bowlby-Ainsworth), mizaç kuramı (Thomas-Chess), Parten'in oyun sınıflaması, Piaget ve Kohlberg'in ahlaki gelişim görüşleri ile duygu düzenleme ve saldırganlık türleri üzerinden sıkça sınanır. Sorular çoğunlukla bir çocuk davranışı senaryosu verilerek, bu davranışın hangi kurama veya kavrama karşılık geldiğinin sorulması biçiminde kurgulanır.

Erikson'un psikososyal gelişim dönemleri (okul öncesini kapsayan üç dönem)

Bağlanma kuramı (Bowlby ve Ainsworth)

• Bowlby: , bebeğin bakım verenle kurduğu duygusal bağın hayatta kalma için evrimsel bir işlevi olduğunu ileri sürmüştür.
• Ainsworth: , “Yabancı Durum (Strange Situation)” deneyiyle bağlanma tiplerini sınıflandırmıştır:
  • Güvenli bağlanma: Anne ayrıldığında üzülür, döndüğünde kolay yatışır ve ortamı keşfetmeye devam eder.
  • Kaçıngan (kayıtsız) bağlanma: Anne ayrıldığında ya da döndüğünde belirgin tepki göstermez, anneden kaçınır.
  • Kaygılı-dirençli (kararsız) bağlanma: Anne ayrılmadan önce bile kaygılıdır, döndüğünde hem yakınlık arar hem öfkeyle iter, kolay yatışmaz.
  • Dağınık (organize olmamış) bağlanma: Tutarsız, çelişkili davranışlar sergiler; genellikle istismar veya ihmal öyküsüyle ilişkilendirilir.

Mizaç (Thomas ve Chess)

Parten'in oyun sınıflaması (sosyal katılım düzeyine göre)

Ahlaki gelişim

• Piaget: Okul öncesi çocuk genellikle heteronom (dışa bağımlı) ahlak evresindedir; kurallar değişmez kabul edilir, davranışın ahlakiliği sonuca (verilen zarara) göre değerlendirilir, ceza kaçınılmaz görülür.
• Kohlberg: Okul öncesi dönem gelenek öncesi düzeye karşılık gelir; “itaat ve ceza yönelimi” evresinde çocuk, cezadan kaçınmak için kurallara uyar; doğru-yanlış, otoritenin onayına ve cezaya göre belirlenir.

Saldırganlık türleri

• Araçsal (amaca yönelik) saldırganlık: Bir eşyayı veya oyuncağı ele geçirmek amacıyla yapılan saldırganlıktır; okul öncesinde en sık görülen türdür.
• Düşmanca (kişiye yönelik) saldırganlık: Doğrudan bir kişiyi incitmek amacıyla yapılan, yaşla birlikte artan ve dil gelişimiyle sözel biçimlere dönüşen saldırganlıktır.

Benlik kavramı ve benlik saygısı: Okul öncesi çocuk kendini somut, gözlemlenebilir özelliklerle (“Ben koşabilirim”, “saçlarım sarı”) tanımlar; benlik saygısı büyük ölçüde yetişkinlerin geri bildirimlerinden etkilenir.