ÖABT Okul Öncesi Okul Öncesi Eğitim Yaklaşımları (Montessori, Reggio Emilia, High/Scope) konu anlatımı

Okul öncesi eğitim alanında, farklı felsefi ve kuramsal temellerden beslenen çeşitli eğitim yaklaşımları geliştirilmiştir. ÖABT Okul Öncesi Öğretmenliği alanında en sık sorulan üç yaklaşım Montessori, Reggio Emilia ve High/Scope yaklaşımlarıdır. Bu yaklaşımlar; öğrenme ortamının düzenlenişi, öğretmenin rolü, materyal kullanımı, çocuğun konumu (edilgen mi, etkin mi) ve değerlendirme biçimi açısından birbirinden belirgin biçimde ayrılır. Sınavda bu yaklaşımların temel kavramları (hazırlanmış çevre, yüz dil, planla-yap-değerlendir gibi), kurucu isimleri ve birbirlerinden ayırt edici özellikleri sıkça sorulmaktadır.

Montessori Yaklaşımı

Maria Montessori tarafından geliştirilen bu yaklaşımın temelinde çocuğun kendi gelişimini kendi hızında, bağımsız biçimde inşa edebilen bir birey olduğu görüşü yatar. Montessori'nin ortaya koyduğu hassas/duyarlı dönemler (sensitive periods) kavramı, çocuğun belirli bir yetiyi (dil, düzen, hareket vb.) diğer dönemlere kıyasla çok daha kolay ve yoğun biçimde kazanabildiği özel zaman aralıklarını ifade eder. Sınıf ortamı, çocuğun bağımsız hareket edip seçim yapabileceği biçimde düzenlenen hazırlanmış çevre (prepared environment) ilkesine göre kurulur; materyaller çocuğun boyuna ve erişimine uygun, açık raflarda düzenlidir. Montessori materyalleri kendi kendini düzelten (self-correcting) özelliktedir; yani çocuk hatasını dışarıdan bir yetişkinin müdahalesi olmadan, materyalin yapısı sayesinde kendisi fark edip düzeltebilir. Sınıflar genellikle karışık yaş gruplarından (3-6 yaş) oluşur; bu düzenleme küçük çocukların büyüklerden model alarak, büyük çocukların ise küçüklere öğreterek gelişimini destekler. Öğretmen bu yaklaşımda doğrudan öğretici değil, çocuğu gözlemleyen ve hazırlanmış çevreye yönlendiren bir rehber (directress) konumundadır. Program beş temel alana ayrılır: pratik yaşam (practical life), duyusal (sensorial), dil, matematik ve kültür (coğrafya, fen, sanat, müzik). Montessori'de çocuğa geniş bir zaman dilimi (genellikle üç saatlik kesintisiz çalışma bloğu) tanınarak seçtiği etkinlikte derinleşmesine (yoğunlaşma - concentration) izin verilir; bu, "özgürlük içinde disiplin" ilkesiyle örtüşür.

Reggio Emilia Yaklaşımı

İtalya'nın Reggio Emilia kentinde, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Loris Malaguzzi öncülüğünde geliştirilen bu yaklaşım, çocuğu güçlü, yetkin ve "yüz dile" (hundred languages of children) sahip bir birey olarak konumlandırır; yani çocuğun kendini yalnızca sözlü dille değil, resim, heykel, dans, drama, müzik gibi çok sayıda sembolik ifade biçimiyle anlatabileceği kabul edilir. Yaklaşımın merkezinde proje tabanlı öğrenme (progettazione) yer alır: öğretmenler önceden kesin bir müfredat belirlemek yerine çocukların ilgi ve sorularından yola çıkarak uzun soluklu projeler yürütür. Dokümantasyon (documentation), çocukların öğrenme süreçlerinin fotoğraf, video, çocuk konuşmaları ve ürünleriyle görünür kılınması, hem öğretmenin yansıtıcı düşünmesini hem de ailelerin sürece dâhil olmasını sağlayan temel bir araçtır. Fiziksel çevre bu yaklaşımda "üçüncü öğretmen" olarak adlandırılır; ışık, doğal materyaller, aynalar ve estetik düzenlemeyle çocuğun keşfini destekleyecek biçimde tasarlanır. Okullarda genellikle bir atölye (atelier) bulunur ve burada çalışan, sanat eğitimi almış atelierista adlı uzman, çocukların çeşitli materyallerle ifade biçimlerini geliştirmesine destek olur. Öğretmen bu yaklaşımda bilgiyi aktaran değil, çocukla birlikte araştıran, sorgulayan bir ortak öğrenen/araştırmacı konumundadır; öğretmenler genellikle ikili çalışır ve düzenli biçimde birlikte planlama yapar. Aile ve toplum katılımı (bir tür sosyal ortaklık anlayışı) yaklaşımın ayrılmaz bir parçasıdır.

High/Scope Yaklaşımı

David Weikart ve arkadaşları tarafından ABD'de geliştirilen bu yaklaşım, kuramsal temelini büyük ölçüde Piaget'nin bilişsel gelişim kuramından ve aktif öğrenme ilkesinden alır. High/Scope'un dünya çapında tanınmasının en önemli nedeni, dezavantajlı çocuklarla yürütülen ve uzun yıllar takip edilen Perry Okul Öncesi Projesi (Perry Preschool Project)'dir; bu boylamsal araştırma, kaliteli okul öncesi eğitimin yetişkinlik dönemindeki eğitim, istihdam ve suç oranları üzerinde olumlu ve kalıcı etkileri olduğunu göstermiştir. Yaklaşımın günlük akışının bel kemiğini "planla-yap-değerlendir" (plan-do-review) döngüsü oluşturur: çocuk önce ne yapacağını planlar, ardından bu planı uygular ve son olarak öğretmenle birlikte yaptıklarını değerlendirir; bu döngü çocuğun öz düzenleme ve karar verme becerilerini destekler. Program, çocukların hangi alanlarda ilerlediğini izlemek için temel gelişim göstergeleri (Key Developmental Indicators - KDI) adı verilen bir çerçeve kullanır. High/Scope sınıflarında öğrenme merkezleri net biçimde etiketlenmiş ve materyaller çocuğun erişimine göre düzenlenmiştir; günlük program tutarlı bir akışa (küçük grup, büyük grup, planla-yap-değerlendir, açık hava vb.) sahiptir. Yetişkinin rolü, çocuğun etkinliklerine doğrudan müdahale etmek değil, açık uçlu sorularla çocuğun düşünmesini derinleştirmek ve gözlemlerine dayanarak ortamı zenginleştirmektir.

Diğer yaklaşımlara kısa bakış

Waldorf (Steiner) yaklaşımı, Rudolf Steiner'in antroposofik felsefesine dayanır; ritim ve tekrar, sanatsal etkinlikler, doğal ve basit oyuncaklar kullanımını önceler, erken yaşta akademik/okuma-yazma öğretimine mesafeli yaklaşır. Bank Street (gelişimsel-etkileşimci) yaklaşımı ise çocuğun bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminin iç içe geçtiğini vurgulayarak, gerçek yaşam deneyimlerine dayalı, keşfe açık bir program sunar.