KPSS A İktisat Toplam Talep – Toplam Arz (AD-AS) Modeli konu anlatımı

Toplam talep – toplam arz (AD-AS) modeli, IS-LM modelinde sabit kabul edilen fiyatlar genel düzeyini içsel hâle getirerek fiyat düzeyi (P) ile reel hasılanın (Y) birlikte belirlenmesini açıklar. Model, kısa dönem dalgalanmaları (talep ve arz şokları), enflasyon ile durgunluğun bir arada görüldüğü stagflasyonu ve ekonominin uzun dönemde doğal hasıla düzeyine nasıl döndüğünü tek bir çerçevede inceler.

• Toplam talep (AD) eğrisi, her fiyat düzeyinde mal ve para piyasalarını (IS-LM) aynı anda dengeye getiren hasıla düzeylerini gösterir; negatif eğimlidir.
• Toplam arz (AS) eğrisi, firmaların her fiyat düzeyinde üretmek istedikleri toplam hasılayı gösterir. Uzun dönemde (LRAS) fiyatlar ve ücretler tam uyum sağladığından doğal hasıla düzeyinde dikeydir; kısa dönemde (SRAS) ücret-fiyat katılıkları veya eksik bilgi nedeniyle pozitif eğimlidir.

Kısa dönemde AD ve SRAS'ın kesişimi dengeyi belirler; uzun dönemde beklentilerin ve nominal ücretlerin uyumu SRAS'ı kaydırarak ekonomiyi AD ile LRAS'ın kesiştiği noktaya taşır.

AD eğrisi ve negatif eğiminin nedenleri

• Klasik miktar teorisinden türetilen AD: P × Y = M × V ⇒ eşkenar hiperbol.

AS eğrisi

• Uzun dönem AS (LRAS): Doğal (potansiyel) hasıla Yn'de dikeydir; Yn emek, sermaye ve teknolojiye bağlıdır. Para ve talep yönlü politikalar uzun dönemde yalnızca fiyatları etkiler.
• Kısa dönem AS'nin pozitif eğimini açıklayan modeller:
  • Yapışkan (katı) nominal ücret modeli (Keynesyen): Nominal ücretler sözleşmelerle sabitlenmiştir; P ↑ ⇒ W/P ↓ ⇒ firmalar istihdamı ve üretimi artırır.
  • Yapışkan fiyat modeli (Yeni Keynesyen): Menü maliyetleri gibi nedenlerle bazı firmalar fiyatlarını hemen değiştirmez.
  • Eksik bilgi (ada) modeli (Lucas): Üreticiler genel fiyat artışını kendi mallarının göreli fiyat artışı sanarak üretimi artırır.
  • İşçi yanılgısı (Friedman): İşçiler fiyat artışını geç fark eder ve reel ücretin arttığını sanarak daha fazla çalışır.
• Lucas arz fonksiyonu: Y = Yn + α(P − Pe). Fiyat düzeyi beklenenden yüksekse hasıla doğal düzeyin üstüne çıkar; P = Pe olduğunda Y = Yn.
• Üç bölgeli AS yaklaşımı: Derin durgunlukta Keynesyen (yatay) bölge (talep artışı yalnızca hasılayı artırır), ara (pozitif eğimli) bölge (hem hasıla hem fiyatlar artar) ve tam kapasitede klasik (dikey) bölge (talep artışı yalnızca fiyatları artırır).

Şoklar ve uyum

• Rasyonel beklentiler ve politika etkisizliği (Sargent-Wallace): Tam olarak öngörülen bir para genişlemesi Pe'yi de aynı oranda artırır; P = Pe kalır ve yalnızca fiyatlar yükselir. Yalnızca sürpriz politikalar hasılayı geçici olarak etkileyebilir.

Örnek 1 – AD'nin IS-LM'den türetilmesi. IS: Y = 1.800 − 50r; para piyasası: M/P = 0,5Y − 50r, M = 1.200. LM'den r = (0,5Y − 1.200/P) / 50 = 0,01Y − 24/P. IS'de yerine konursa: Y = 1.800 − 50(0,01Y − 24/P) = 1.800 − 0,5Y + 1.200/P ⇒ 1,5Y = 1.800 + 1.200/P ⇒ Y = 1.200 + 800/P. P = 2 ⇒ Y = 1.600; P = 1 ⇒ Y = 2.000; P = 4 ⇒ Y = 1.400. Fiyat düzeyi düştükçe talep edilen hasıla artar.

Örnek 2 – Talep şokunun kısa ve uzun dönem etkileri. AD: Y = 2.200 − 100P; doğal hasıla Yn = 1.000; SRAS: Y = 1.000 + 50(P − Pe).

• Başlangıç uzun dönem dengesi: 1.000 = 2.200 − 100P ⇒ P = 12 = Pe.
• AD, Y = 2.500 − 100P'ye kayarsa kısa dönemde (Pe = 12): 2.500 − 100P = 1.000 + 50(P − 12) = 400 + 50P ⇒ 150P = 2.100 ⇒ P = 14, Y = 1.100.
• Uzun dönemde Y = 1.000: 1.000 = 2.500 − 100P ⇒ P = 15. Beklentiler Pe = 15'e uyum sağlayınca SRAS sola kayar; hasıla artışı geçici, fiyat artışı kalıcıdır.

Örnek 3 – Klasik AD ve LRAS. M = 500, V = 4, Yn = 1.000 ise P = 500 × 4 / 1.000 = 2. Para arzı %10 artarak 550 olursa P = 550 × 4 / 1.000 = 2,2; hasıla değişmez.

Örnek 4 – Olumsuz arz şoku. Petrol fiyatlarının yükselmesi SRAS'ı sola kaydırır; ekonomide hem hasıla düşer hem fiyatlar yükselir. Merkez bankası para arzını artırırsa hasıla doğal düzeye daha hızlı döner ama fiyat düzeyi kalıcı olarak daha yüksek olur; hiçbir şey yapılmazsa işsizlik baskısıyla ücretler düşene kadar durgunluk sürer ve sonunda fiyat düzeyi eski düzeyine iner.