KPSS A İktisat IS-LM Modeli konu anlatımı

IS-LM modeli, J. R. Hicks'in 1937'de Keynes'in Genel Teori'sini yorumlamak için geliştirdiği ve A. Hansen'in yaygınlaştırdığı (Hicks-Hansen sentezi) kısa dönem makro modeldir. Basit Keynesyen modelde yatırım otonom kabul edilir ve faiz oranı dışarıda bırakılır; IS-LM ise mal piyasası ile para piyasasını birlikte ele alarak faiz oranı (r) ve gelir düzeyinin (Y) eş anlı belirlenmesini açıklar. Fiyatlar genel düzeyi (P) sabit kabul edilir.

• IS eğrisi (Investment = Saving), mal piyasasının dengede olduğu r–Y bileşimlerinin geometrik yeridir.
• LM eğrisi (Liquidity preference = Money supply), para piyasasının dengede olduğu r–Y bileşimlerinin geometrik yeridir.
• İki eğrinin kesiştiği nokta, her iki piyasanın aynı anda dengede olduğu genel dengeyi verir.

Model, maliye ve para politikalarının hasıla ve faiz üzerindeki etkilerini, dışlama etkisini ve politikaların göreli etkinliğini (Keynesyen–monetarist tartışması) analiz etmek için kullanılır. Ayrıca fiyat düzeyi serbest bırakıldığında toplam talep (AD) eğrisinin türetildiği temeldir.

IS eğrisi

• Mal piyasası dengesi: Y = C(Y − T) + I(r) + G. Doğrusal biçimde C = c0 + c(Y − T), I = I0 − d × r olsun (d yatırımın faize duyarlılığı).
• Çözüm: Y = α × (A − d × r), burada α = 1 / (1 − c) harcama çarpanı, A = c0 − cT + I0 + G otonom harcamalardır.

LM eğrisi

• Para piyasası dengesi: M / P = L(Y, r) = k × Y − h × r (k para talebinin gelire, h faize duyarlılığı).
• Çözüm: r = (k × Y − M/P) / h veya Y = (M/P) / k + (h / k) × r.

Genel denge ve politika çarpanları

İki denklem birlikte çözüldüğünde:

• Maliye politikası çarpanı: ΔY / ΔA = α × h / (h + α × d × k)
• Para politikası çarpanı: ΔY / Δ(M/P) = α × d / (h + α × d × k)

Maliye politikası çarpanı, basit çarpandan (α) küçüktür; aradaki fark dışlama etkisini yansıtır.

Politika etkileri

Özel durumlar ve politika etkinliği

Politika bileşimi

• Geliri değiştirmeden faizi düşürmek (yatırımı özendirmek) için: daraltıcı maliye + genişletici para politikası.
• Faizi değiştirmeden geliri artırmak için: genişletici maliye + genişletici para politikası (paranın maliye politikasına uyum sağlaması, "akomodasyon").

Örnek 1 – Dengenin bulunması. C = 100 + 0,8(Y − T), T = 100, I = 200 − 10r, G = 140; para talebi L = 0,5Y − 50r, M = 1.200, P = 2 (r yüzde olarak).

• IS: Y = 100 + 0,8(Y − 100) + 200 − 10r + 140 = 360 + 0,8Y − 10r ⇒ 0,2Y = 360 − 10r ⇒ Y = 1.800 − 50r.
• LM: M/P = 600 = 0,5Y − 50r ⇒ Y = 1.200 + 100r.
• Denge: 1.800 − 50r = 1.200 + 100r ⇒ 150r = 600 ⇒ r = 4, Y = 1.600.
• Kontrol: I = 160, Yd = 1.500, C = 1.300; C + I + G = 1.300 + 160 + 140 = 1.600. Para talebi: 0,5 × 1.600 − 200 = 600 = M/P.

Örnek 2 – Maliye politikası ve dışlama. G 30 artarsa IS: Y = 1.950 − 50r olur. Yeni denge: 1.950 − 50r = 1.200 + 100r ⇒ r = 5, Y = 1.700. Faiz sabit kalsaydı gelir 5 × 30 = 150 artardı; gerçekleşen artış 100'dür. Faiz 1 puan artınca yatırım 10 azalmış, bu da çarpanla 5 × 10 = 50 birimlik gelir kaybına (dışlama) yol açmıştır. Formül kontrolü: α = 5, d = 10, k = 0,5, h = 50 ⇒ maliye çarpanı = 5 × 50 / (50 + 5 × 10 × 0,5) = 250 / 75 ≈ 3,33; 3,33 × 30 = 100.

Örnek 3 – Para politikası. Başlangıç dengesinde M 1.200'den 1.350'ye çıkarsa (M/P = 675): LM: Y = 1.350 + 100r. Denge: 1.800 − 50r = 1.350 + 100r ⇒ r = 3, Y = 1.650. Faiz 1 puan düşmüş, yatırım 10 artmış, gelir 5 × 10 = 50 artmıştır. Para politikası çarpanı = 5 × 10 / 75 ≈ 0,67; 0,67 × 75 = 50.

Örnek 4 – Dengesizlik noktası. Başlangıç modelinde r = 6, Y = 1.600 noktasını düşünelim. IS'ye göre r = 6'da mal piyasası dengesi Y = 1.500'dür; Y = 1.600 bu değerin sağında olduğundan mal piyasasında arz fazlası vardır. LM'ye göre Y = 1.600'de denge faizi 4'tür; r = 6 bunun üstünde olduğundan para talebi düşüktür ve para piyasasında arz fazlası vardır.