KPSS A İktisat Klasik Model konu anlatımı

Klasik model, Adam Smith, David Ricardo, J. B. Say, J. S. Mill ve daha sonra Marshall ile Pigou'nun katkılarıyla şekillenen, 1930'lara kadar egemen olan makro iktisat anlayışının sistematik hâlidir. Modelin özü şudur: Fiyatlar, nominal ücretler ve faiz oranı tam esnek olduğundan piyasalar kendiliğinden temizlenir ve ekonomi tam istihdam düzeyinde dengeye gelir. Hasıla, toplam talep tarafından değil arz yönlü reel faktörler (sermaye stoku, teknoloji, emek arzı) tarafından belirlenir.

Model birbirine bağlı üç blok olarak incelenir: (1) emek piyasası ve üretim fonksiyonu istihdamı, reel ücreti ve hasılayı belirler; (2) ödünç verilebilir fonlar (tasarruf-yatırım) piyasası reel faiz oranını ve hasılanın tüketim-yatırım arasındaki bölüşümünü belirler; (3) miktar teorisi para piyasası üzerinden yalnızca fiyatlar genel düzeyini ve nominal değişkenleri belirler. Reel değişkenlerin nominal değişkenlerden bağımsız olarak belirlenmesine klasik ikilik (dikotomi), para arzı değişmelerinin reel değişkenleri etkilememesine paranın yansızlığı denir.

Temel varsayımlar

• Tam rekabet; fiyat ve ücretlerin tam esnekliği.
• İktisadi birimler rasyoneldir ve para yanılgısı (para illüzyonu) yoktur: Kararlar nominal değil reel büyüklüklere (W/P) göre verilir.
• Say yasası: "Arz kendi talebini yaratır." Üretim, üretilen malları satın alacak geliri yaratır; genel bir aşırı üretim (talep yetersizliği) sorunu kalıcı olamaz. Gelirin tasarruf edilen kısmı faiz mekanizmasıyla yatırıma dönüşür.

Emek piyasası ve üretim

• Kısa dönem üretim fonksiyonu: Y = F(K̄, N); emeğin marjinal ürünü (MPL) azalandır.
• Emek talebi: Tam rekabetçi firma kârını maksimize etmek için MPL = W/P koşulunu sağlayana kadar işçi çalıştırır. Emek talebi reel ücretin azalan fonksiyonudur (Keynes bu koşulu "klasiklerin birinci postulatı" olarak kabul etmiştir).
• Emek arzı: Hanehalkı gelir ile boş zaman arasında seçim yapar; emek arzı reel ücretin artan fonksiyonudur (ikinci postulat; Keynes bunu reddetmiştir).
• Reel ücret esnek olduğundan emek piyasası N* tam istihdam düzeyinde dengeye gelir ve hasıla Y = F(K̄, N)** olur. Bu düzeyde kalan işsizlik yalnızca gönüllü ve friksiyonel işsizliktir; istemsiz işsizlik ancak ücretlerin esnek olmasını engelleyen dış müdahaleler (asgari ücret, sendikalar) varsa ortaya çıkar.
• N* ve Y* fiyat düzeyinden bağımsız olduğundan toplam arz eğrisi tam istihdam hasılasında dikeydir. Fiyatlar iki katına çıkarsa nominal ücret de iki katına çıkar ve W/P değişmez.

Ödünç verilebilir fonlar piyasası ve faiz

• Klasiklere göre tasarruf faizin artan, yatırım faizin azalan fonksiyonudur. Faiz, "tasarruf etmenin (tüketimi ertelemenin) ödülü"dür ve reel bir olgudur: S(r) = I(r) koşulu faiz oranını belirler.
• Kapalı ekonomide ulusal tasarruf: S = Y − C − G = (Y − T − C) + (T − G). Y tam istihdamda sabit olduğundan G'deki artış ulusal tasarrufu azaltır, reel faiz yükselir ve özel yatırım (faize duyarlıysa tüketim de) azalır.
• Tam dışlama (crowding-out): Klasik modelde kamu harcamalarındaki artış, özel harcamaları aynı miktarda azaltır; hasıla değişmez, yalnızca bileşimi değişir. Maliye politikası hasılayı etkileyemez.
• Tasarruf eğilimindeki bir artış (tasarruf eğrisinin sağa kayması) faizi düşürür, yatırımı artırır; hasıla değişmez. Klasik modelde tutumluluk paradoksu yoktur ve tasarruf uzun dönemde büyümeyi destekler.

Miktar teorisi ve fiyat düzeyi

• Fisher: M × V = P × Y. V kurumsal faktörlere bağlı ve sabit, Y tam istihdamda sabit olduğundan P, M ile orantılı değişir.
• Cambridge: M = k × P × Y, k = 1 / V.
• Klasik toplam talep: P × Y = M × V sabit olduğundan AD eğrisi eşkenar (dik) hiperbol biçimindedir; M artışı eğriyi sağa kaydırır. Dikey AS ile kesişimde para arzı artışı yalnızca P'yi artırır.
• Nominal ücret W = P × (W/P) olduğundan P ile aynı oranda artar; reel ücret, istihdam, hasıla ve reel faiz değişmez.

Pigou (reel kasa/servet) etkisi

Fiyatlar genel düzeyi düştüğünde hanehalkının elindeki para varlıklarının reel değeri (M/P) artar; kendini daha zengin hisseden hanehalkı tüketimini artırır. Pigou, bu mekanizmanın likidite tuzağında bile toplam talebi canlandırıp ekonomiyi tam istihdama döndürebileceğini savunmuştur.

Keynes'in eleştirileri (özet)

• Nominal ücretler aşağı doğru katıdır; işçiler reel ücret yerine nominal ücrete odaklanabilir, bu nedenle istemsiz işsizlik kalıcı olabilir.
• Tasarruf esas olarak faizin değil gelirin fonksiyonudur; tasarruf-yatırım eşitliği faiz değişmeleriyle değil gelir değişmeleriyle sağlanır.
• Faiz, para piyasasında likidite tercihi ile para arzı tarafından belirlenen parasal bir olgudur.
• Say yasası geçersizdir; efektif talep yetersizliği eksik istihdam dengesine yol açabilir.
• Keynes, MPL = W/P koşulunu (emek talebine ilişkin birinci postulatı) ise kabul etmiştir.

Örnek 1 – Emek piyasası dengesi. Üretim fonksiyonu Y = 100N − N², emek arzı W/P = 20 + 2N olsun. MPL = dY/dN = 100 − 2N olduğundan emek talebi W/P = 100 − 2N'dir. Denge: 100 − 2N = 20 + 2N ⇒ 4N = 80 ⇒ N = 20*, W/P = 60. Hasıla Y* = 100 × 20 − 20² = 2.000 − 400 = 1.600.

Örnek 2 – Miktar teorisi ve paranın yansızlığı. Aynı ekonomide M = 640, V = 5 olsun. P = M × V / Y = 640 × 5 / 1.600 = 2; nominal ücret W = 60 × 2 = 120. Para arzı %25 artarak 800 olursa P = 800 × 5 / 1.600 = 2,5 olur; nominal ücret 60 × 2,5 = 150'ye çıkar. Reel ücret (60), istihdam (20) ve hasıla (1.600) değişmez.

Örnek 3 – Ödünç verilebilir fonlar ve tam dışlama. Y = 1.600, C = 100 + 0,6(Y − T), T = 200, G = 200 ve I = 540 − 20r (r yüzde olarak) olsun. C = 100 + 0,6 × 1.400 = 940. Ulusal tasarruf S = Y − C − G = 1.600 − 940 − 200 = 460. Denge: 540 − 20r = 460 ⇒ r = %4, I = 460. G, 240'a çıkarsa (T sabit): C değişmez (Y ve T sabit), S = 1.600 − 940 − 240 = 420. Yeni denge: 540 − 20r = 420 ⇒ r = %6, I = 420. Yatırım 40 birim azalmıştır ve bu, kamu harcaması artışına eşittir: tam dışlama.

Örnek 4 – Nominal ücret katılığı. Örnek 1'deki ekonomide nominal ücret W = 120 düzeyinde yasal olarak sabitlenmiş ve fiyat düzeyi 2'den 1,5'e düşmüş olsun. Reel ücret W/P = 120 / 1,5 = 80'e yükselir. Emek talebi: 100 − 2N = 80 ⇒ N = 10; emek arzı: 20 + 2N = 80 ⇒ N = 30. Firmalar 10 birim emek istihdam eder; 20 birimlik istemsiz (klasik) işsizlik doğar ve hasıla düşer. Ücretler esnek olsaydı W 90'a inerek reel ücreti 60'a döndürür ve tam istihdamı yeniden sağlardı.