KPSS A İktisat Keynesyen Model ve Çarpanlar konu anlatımı

Keynesyen model (basit Keynesyen gelir-harcama modeli), J. M. Keynes'in 1936'da yayımlanan İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi adlı eserine dayanır. Büyük Buhran'ın yaşattığı kitlesel işsizliği açıklamaya çalışan Keynes, klasiklerin Say yasasını reddederek kısa dönemde hasılanın efektif (toplam) talep tarafından belirlendiğini savunmuştur. Modelin temel varsayımı, atıl kapasite ve işsizlik bulunduğu için fiyatların sabit olduğu ve firmaların talep edilen her miktarı mevcut fiyattan üretmeye hazır olduğudur (yatay toplam arz).

Bu çerçevede denge gelir, planlanan toplam harcamanın (AE) hasılaya eşit olduğu düzeydir. Ekonomi tam istihdamdan daha düşük bir gelir düzeyinde dengeye gelebilir (eksik istihdam dengesi). Otonom harcamalardaki bir değişme, tüketimin gelire bağlı olması nedeniyle ardışık harcama turları yaratarak geliri kendisinden daha fazla değiştirir; bu büyütme katsayısına çarpan denir. Çarpan analizi, maliye politikasının hasıla üzerindeki etkisini ölçmenin temel aracıdır.

Tüketim ve tasarruf fonksiyonları

Denge gelir ve uyum mekanizması

• Kapalı ekonomide planlanan harcama: AE = C + I + G. Denge koşulu: Y = AE veya eşdeğer olarak enjeksiyonlar = sızıntılar (I + G = S + T; açık ekonomide I + G + X = S + T + M).
• Y > AE ise firmaların satamadığı mallar planlanmamış stok artışına yol açar ve firmalar üretimi azaltır; Y < AE ise stoklar planlanmadan erir ve üretim artırılır. Keynesyen modelde uyum fiyatlarla değil miktarlarla (hasıla) sağlanır.
• Grafikte (Keynesyen çapraz), yatay eksende Y, dikey eksende AE bulunur; AE doğrusunun eğimi MPC'dir ve 45 derecelik doğruyu kestiği nokta dengeyi verir.

Çarpanlar

Çarpan süreci, ilk harcamanın ardından gelen turların toplamıdır: 1 + b + b² + b³ + … = 1 / (1 − b).

• Genel kural: Çarpan = 1 / (1 − gelire bağlı harcama eğilimlerinin toplamı) = 1 / (marjinal sızıntı eğilimi).

Otomatik stabilizatörler

Gelire bağlı vergiler ve işsizlik ödemeleri gibi, herhangi bir karar gerekmeden konjonktürle ters yönde hareket eden unsurlardır. Oransal vergi çarpanı küçülttüğü için talep şoklarının hasıla üzerindeki etkisini sönümler.

Açıklar

• Deflasyonist (durgunluk) açık: Tam istihdam gelir düzeyinde planlanan toplam harcamanın tam istihdam hasılasından eksik kalan kısmı. Hasıla açığının (Yf − Y) çarpana bölünmesiyle bulunur ve gerekli otonom harcama artışını gösterir.
• Enflasyonist açık: Tam istihdam gelir düzeyinde toplam harcamanın tam istihdam hasılasını aşan kısmı; reel hasıla artamayacağından fiyatları yükseltir.

Tutumluluk paradoksu

Hanehalkı daha fazla tasarruf etmeye karar verirse (otonom tüketim azalırsa) toplam talep ve gelir düşer. Yatırım otonomsa denge tasarruf yatırıma eşit kalır ve toplam tasarruf değişmez; yatırım gelire bağlıysa gelir düşüşü yatırımı azaltır ve toplam tasarruf da azalır. Bireysel düzeyde erdem olan tasarruf, toplum düzeyinde gelir kaybına yol açar (bileşim yanılgısı).

Örnek 1 – Denge gelir ve çarpanlar. C = 100 + 0,8Yd, I = 200, G = 150, T = 100 (götürü). Y = 100 + 0,8(Y − 100) + 200 + 150 = 370 + 0,8Y ⇒ 0,2Y = 370 ⇒ Y = 1.850. Harcama çarpanı = 1 / 0,2 = 5; vergi çarpanı = −0,8 / 0,2 = −4.

• G 20 artarsa ΔY = 5 × 20 = +100.
• T 20 artarsa ΔY = −4 × 20 = −80.
• G ve T birlikte 20 artarsa ΔY = 100 − 80 = +20 (denk bütçe çarpanı 1).

Örnek 2 – Oransal vergili açık ekonomi. C = 50 + 0,75Yd, T = 0,2Y, I = 150, G = 200, X = 100, M = 20 + 0,1Y. Yd = 0,8Y olduğundan C = 50 + 0,6Y. Y = 50 + 0,6Y + 150 + 200 + 100 − 20 − 0,1Y = 480 + 0,5Y ⇒ Y = 960. Çarpan = 1 / (1 − 0,75 × 0,8 + 0,1) = 1 / 0,5 = 2. Kontrol: T = 192, Yd = 768, C = 50 + 576 = 626, S = 768 − 626 = 142, M = 20 + 96 = 116. Enjeksiyonlar I + G + X = 450; sızıntılar S + T + M = 142 + 192 + 116 = 450. Bütçe dengesi T − G = 192 − 200 = −8 (açık), net ihracat 100 − 116 = −16 (açık).

Örnek 3 – Denk bütçe. Kapalı ekonomide MPC = 0,75, götürü vergi. G ve T aynı anda 50 artırılırsa: ΔY = 4 × 50 − 3 × 50 = 200 − 150 = 50. MPC değeri ne olursa olsun sonuç değişmez.

Örnek 4 – Deflasyonist açığın kapatılması. Örnek 1'deki ekonomide tam istihdam geliri Yf = 2.000 olsun. Hasıla açığı 2.000 − 1.850 = 150'dir.

• Kamu harcamasıyla: ΔG = 150 / 5 = 30 (deflasyonist açık 30 birimdir).
• Vergi indirimiyle: ΔT = 150 / (−4) = −37,5.
• Denk bütçeyle: ΔG = ΔT = 150.