KPSS A İktisat Enflasyon, İşsizlik ve Phillips Eğrisi konu anlatımı

Enflasyon, fiyatlar genel düzeyinin sürekli ve belirgin biçimde artmasıdır; tek bir malın fiyat artışı ya da bir defalık sıçrama enflasyon sayılmaz. İşsizlik ise çalışma isteği ve yeteneği olduğu hâlde, cari ücret düzeyinden iş arayıp bulamama durumudur. Bu iki büyüklük arasındaki kısa dönemli ters ilişki Phillips eğrisi ile ifade edilir.

A. W. Phillips (1958), İngiltere'de 1861–1957 verileriyle nominal ücret artış oranı ile işsizlik oranı arasında negatif bir ilişki buldu. Samuelson ve Solow (1960) ilişkiyi fiyat enflasyonu ile işsizlik arasına taşıyarak politika yapıcıya bir "tercih menüsü" sundu: daha düşük işsizlik, daha yüksek enflasyon pahasına elde edilebilirdi. Friedman (1968) ve Phelps (1967) bu menünün yalnızca kısa dönemde ve beklentiler sabitken geçerli olduğunu gösterdi: beklentiler gerçekleşen enflasyona uyum sağladıkça işsizlik doğal orana döner, uzun dönem Phillips eğrisi doğal işsizlik oranında dikeydir. 1970'lerdeki stagflasyon (yüksek enflasyon ile yüksek işsizliğin bir arada görülmesi) bu eleştiriyi doğruladı. Rasyonel beklentiler (Lucas, Sargent, Wallace) ise öngörülebilen politikaların kısa dönemde bile işsizliği etkileyemeyeceğini ileri sürdü.

Enflasyonun ölçümü, türleri ve maliyetleri

• Ölçüm: TÜFE (tüketici sepeti, sabit ağırlıklı Laspeyres türü), ÜFE (üretici fiyatları), GSYH deflatörü = Nominal GSYH / Reel GSYH × 100 (Paasche türü, tüm yurt içi üretimi kapsar, ithal malları içermez).
• Enflasyon oranı: π = (P₁ − P₀) / P₀ × 100.

• Beklenen enflasyonun maliyetleri: ayakkabı eskitme maliyeti (para tutmanın fırsat maliyeti arttığı için daha az nakit tutup bankaya daha sık gitmek), menü maliyetleri, göreli fiyat bozulmaları, vergi dilimlerinin aşınması (bracket creep) ve hesap birimi olarak paranın işlevini yitirmesi.
• Enflasyon vergisi / senyoraj: Para basarak finansman; kişilerin elindeki paranın reel değerini aşındırır.

İşsizlik

• Çalışma çağındaki nüfus = İşgücü + İşgücü dışındakiler; İşgücü = İstihdam + İşsiz.

• Doğal işsizlik oranı (u*) = friksiyonel + yapısal işsizlik; konjonktürel işsizliğin sıfır olduğu, enflasyonu hızlandırmayan oran (NAIRU).

Phillips eğrisi

• Beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi: π = πᵉ − β(u − u*) + v (v: arz şoku).
• Uyarlayıcı beklentiler: πᵉ = π₋₁ ⇒ π − π₋₁ = −β(u − u*). İşsizlik doğal oranın altında tutulursa enflasyon her dönem artar (hızlanan enflasyon hipotezi).
• Kısa dönem Phillips eğrisi negatif eğimlidir ve beklenen enflasyon arttıkça yukarı kayar; olumsuz arz şoku da eğriyi yukarı kaydırır (stagflasyon).
• Uzun dönemde π = πᵉ ⇒ u = u*: uzun dönem Phillips eğrisi dikeydir; enflasyon ile işsizlik arasında kalıcı bir tercih yoktur.
• Rasyonel beklentiler: Bireyler mevcut tüm bilgiyi ve modelin yapısını kullanır, sistematik hata yapmaz. Lucas arz fonksiyonu: Y = Y* + α(P − Pᵉ); yalnızca beklenmeyen fiyat hareketleri çıktıyı doğal düzeyden saptırır. Politika etkisizliği önermesi (Sargent-Wallace): öngörülen para politikası kısa dönemde bile reel etki yaratmaz.
• Fedakârlık oranı: Enflasyonu 1 puan düşürmek için katlanılan kümülatif GSYH kaybı (%). Rasyonel beklentiler ve güvenilir politika altında bu oran çok düşük olabilir ("soğuk duş" dezenflasyonu); kademeli politikada kayıp zamana yayılır.

Örnek 1 (İşgücü göstergeleri): Çalışma çağındaki nüfus 60 milyon, işgücü 36 milyon, istihdam 32,4 milyondur.

• İşsiz sayısı = 36 − 32,4 = 3,6 milyon.
• İşsizlik oranı = 3,6 / 36 = %10.
• İşgücüne katılma oranı = 36 / 60 = %60.
• İstihdam oranı = 32,4 / 60 = %54.

Örnek 2 (Beklentilerle genişletilmiş Phillips eğrisi): π = πᵉ − 0,5(u − 6) olsun. Beklenen enflasyon %8 iken işsizlik %4'e indirilirse π = 8 − 0,5(4 − 6) = 8 + 1 = %9 olur. Beklentiler uyarlayıcıysa gelecek dönem πᵉ = 9 olur; işsizlik yine %4'te tutulursa π = 9 + 1 = %10 olur. Enflasyon her yıl 1 puan hızlanır; hızlanmanın durması için işsizliğin %6'ya (doğal orana) dönmesi gerekir.

Örnek 3 (Kalıcı durum işsizliği): Her ay istihdamdakilerin %1'i işini kaybediyor (s = 0,01), işsizlerin %19'u iş buluyor (f = 0,19). u = 0,01 / (0,01 + 0,19) = 0,01 / 0,20 = %5.

Örnek 4 (Okun yasası ve fedakârlık oranı): β = 2, u* = %5 ve gerçekleşen işsizlik %8 ise çıktı açığı = −2 × (8 − 5) = −%6'dır; potansiyel çıktı 1.000 ise gerçekleşen çıktı 940 olur. Enflasyonu %12'den %4'e (8 puan) indirmek isteyen bir ekonomide fedakârlık oranı 2,5 ise kümülatif GSYH kaybı 8 × 2,5 = %20'dir. Okun katsayısı 2 olduğundan bu kayıp 20 / 2 = 10 puan-yıl konjonktürel işsizliğe karşılık gelir (örneğin 5 yıl boyunca işsizliğin doğal oranın 2 puan üzerinde kalması).