KPSS A İktisat Milli Gelir Hesapları konu anlatımı

Milli gelir hesapları, bir ekonomide belirli bir dönemde (genellikle bir yıl veya çeyrek) yaratılan üretimin, bu üretimden doğan gelirlerin ve bu üretime yapılan harcamaların sistematik olarak ölçülmesidir. Makro iktisadın temel büyüklükleri (hasıla, tüketim, yatırım, tasarruf, dış denge) bu hesaplar çerçevesinde tanımlanır.

Temel ölçü Gayrisafi Yurt İçi Hasıla (GSYH)'dır: Bir ülkenin coğrafi sınırları içinde, belirli bir dönemde, yerli ya da yabancı üretim faktörleri tarafından üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değerleri toplamıdır. Tanımdaki her kelime önemlidir: "nihai" ifadesi ara malları (çift sayımı) dışarıda bırakır; "belirli dönem" ifadesi GSYH'nin bir akım büyüklüğü olduğunu gösterir; "üretilen" ifadesi ikinci el satışları ve salt finansal işlemleri dışlar.

Ekonominin dairesel akım yapısı nedeniyle üretim, gelir ve harcama birbirine eşittir. Bu nedenle GSYH üç yöntemle hesaplanabilir: üretim (katma değer) yöntemi, harcama yöntemi ve gelir yöntemi. Doğru uygulandıklarında üçü de aynı sonucu verir (uygulamada farklar "istatistiki hata" kalemiyle kapatılır).

Üç hesaplama yöntemi

• Üretim (katma değer) yöntemi: GSYH = Σ (Üretim değeri − Ara girdi) = Σ Katma değer. Her aşamada yalnızca eklenen değer sayılır; böylece çift sayım önlenir.
• Harcama yöntemi: GSYH = C + I + G + (X − M)
  • C: Hanehalkı nihai tüketim harcamaları (dayanıklı, dayanıksız mallar ve hizmetler).
  • I: Gayrisafi (brüt) sabit sermaye yatırımı + stok değişimi. Hanehalklarının yeni konut alımları da yatırımdır.
  • G: Devletin mal ve hizmet alımları (kamu personel ücretleri dahil). Transfer ödemeleri (emekli aylığı, işsizlik ödeneği, sosyal yardımlar) karşılığında üretim olmadığından G'ye girmez.
  • X − M: Net ihracat. İthalat çıkarılır, çünkü C, I ve G içinde yer alan yabancı malların değeri yurt içi üretim değildir.
• Gelir yöntemi: Üretim faktörlerine ödenen gelirler toplanır: ücret + rant + faiz + kâr = Milli gelir (faktör maliyetiyle). Buna (dolaylı vergiler − sübvansiyonlar) ve amortisman eklenerek piyasa fiyatlarıyla gayrisafi büyüklüğe ulaşılır.

Gelir büyüklükleri arasındaki geçişler

• GSMH = GSYH + Yurt dışından net faktör geliri: (yerleşiklerin yurt dışından elde ettiği faktör gelirleri − yabancıların yurt içinden elde ettiği faktör gelirleri). GSYH coğrafya (yurt içi), GSMH mülkiyet/yerleşiklik (milli) ölçütüne dayanır.
• SMH (Safi Milli Hasıla) = GSMH − Amortisman: (sermaye tüketimi). "Gayrisafi" ile "safi" arasındaki fark amortismandır; brüt yatırım − amortisman = net yatırım.
• Milli gelir (faktör maliyetiyle SMH) = SMH − (Dolaylı vergiler − Sübvansiyonlar). Dolaylı vergiler piyasa fiyatını yükseltir ama faktör geliri değildir; sübvansiyonlar ise piyasa fiyatını düşürür ama faktörlere gelir olarak ulaşır.
• Kişisel gelir (KG) = Milli gelir − Dağıtılmayan kurum kârları − Kurumlar vergisi − Sosyal güvenlik primleri + Transfer ödemeleri.
• Kişisel harcanabilir (kullanılabilir) gelir = KG − Doğrudan (dolaysız) kişisel vergiler = C + S.

GSYH'ye dahil edilen ve edilmeyenler

• Dahil: Yeni üretilen nihai mallar ve hizmetler, stok artışları, yeni konut yapımı, konut sahiplerinin kendi oturdukları konutların emsal (izafi) kira değeri, devletin piyasada satılmayan hizmetleri (maliyet değeriyle), aracılık hizmetlerinin komisyonu.
• Dahil değil: Ara mallar (çift sayım), ikinci el mal satışları (yalnızca aracılık komisyonu dahildir), transfer ödemeleri, hisse senedi ve tahvil alım satımı gibi finansal işlemler, piyasa dışı ev içi üretim (ev hanımı hizmetleri), gönüllü çalışmalar, boş zamanın değeri.

Nominal ve reel büyüklükler, fiyat endeksleri

• Büyüme oranları: (1 + nominal büyüme) = (1 + reel büyüme) × (1 + deflatör artışı). Küçük oranlarda yaklaşık olarak: nominal büyüme ≈ reel büyüme + enflasyon.

Tasarruf-yatırım özdeşliği

Harcanabilir gelir Yd = Y − T olmak üzere Y = C + S + T ve Y = C + I + G + (X − M) eşitliklerinden:

(S − I) + (T − G) = X − M

Özel sektör tasarruf fazlası ile kamu bütçe fazlası toplamı net ihracata (cari dengeye) eşittir. Kapalı ekonomide S + (T − G) = I, yani ulusal tasarruf = yatırım. Ekonomiye yapılan enjeksiyonlar (I + G + X) ile sızıntılar (S + T + M) ex post (gerçekleşen) olarak her zaman eşittir.

Örnek 1 – Katma değer. Bir çiftçi girdi kullanmadan buğday üretip değirmene 100 TL'ye satıyor. Değirmen bu buğdaydan un yapıp fırına 160 TL'ye, fırın da ekmeği tüketiciye 250 TL'ye satıyor. Katma değerler: çiftçi 100 − 0 = 100; değirmen 160 − 100 = 60; fırın 250 − 160 = 90. Toplam katma değer = 100 + 60 + 90 = 250 TL, bu da nihai malın (ekmeğin) değerine eşittir. Tüm satışları toplamak (100 + 160 + 250 = 510) çift sayım hatasıdır.

Örnek 2 – Harcama yönteminden milli gelire. C = 600, I (brüt) = 200, G = 150, X = 120, M = 100, yurt dışından net faktör geliri = −20, amortisman = 50, dolaylı vergiler = 80, sübvansiyonlar = 10.

• GSYH = 600 + 200 + 150 + (120 − 100) = 970
• GSMH = 970 + (−20) = 950
• SMH = 950 − 50 = 900
• Milli gelir = 900 − (80 − 10) = 830

Örnek 3 – Deflatör ve reel büyüme. İki mallı bir ekonomide baz yıl: A malı fiyat 10, miktar 20; B malı fiyat 5, miktar 40. Cari yıl: A malı fiyat 12, miktar 25; B malı fiyat 6, miktar 50.

• Baz yıl GSYH (nominal = reel) = 10 × 20 + 5 × 40 = 400
• Cari yıl nominal GSYH = 12 × 25 + 6 × 50 = 300 + 300 = 600
• Cari yıl reel GSYH (baz yıl fiyatlarıyla) = 10 × 25 + 5 × 50 = 250 + 250 = 500
• Deflatör = 600 / 500 × 100 = 120 (fiyatlar %20 artmış)
• Reel büyüme = 500 / 400 − 1 = %25; nominal büyüme = 600 / 400 − 1 = %50. Kontrol: 1,50 = 1,25 × 1,20.

Örnek 4 – Tasarruf-yatırım özdeşliği. Özel tasarruf S = 250, yatırım I = 200, vergiler T = 180, kamu harcamaları G = 220. X − M = (S − I) + (T − G) = (250 − 200) + (180 − 220) = 50 − 40 = 10. Özel sektörün 50 birimlik tasarruf fazlası, 40 birimlik bütçe açığını finanse ettikten sonra kalan 10 birim, net ihracat (dış ticaret fazlası) olarak ortaya çıkar.