KPSS A İktisat Para ve Maliye Politikaları konu anlatımı

İktisat politikası, fiyat istikrarı, tam istihdam, sürdürülebilir büyüme, dış denge ve adil gelir dağılımı gibi hedeflere ulaşmak için devletin kullandığı araçların bütünüdür. İki temel talep yönetimi aracı vardır: para politikası (merkez bankasının para arzı, faiz ve kredi koşulları üzerinden) ve maliye politikası (hükümetin kamu harcamaları, vergiler ve transferler üzerinden).

Politikaların etkinliği IS-LM çerçevesinde yatırımların ve para talebinin faize duyarlılığına bağlıdır. Keynesyenler maliye politikasını, monetaristler para politikasını öne çıkarır. 1970'lerden sonra tartışma kurallar–takdir, zaman tutarsızlığı, güvenilirlik ve merkez bankası bağımsızlığı ekseninde yoğunlaşmış; günümüzde para politikası çoğunlukla enflasyon hedeflemesi ve Taylor türü faiz kuralları ile tanımlanmaktadır.

Hedefler ve araçlar

Para politikası

• Araçlar: açık piyasa işlemleri (tahvil alımı para arzını artırır, satışı azaltır), reeskont / politika faizi, zorunlu karşılık oranı, faiz koridoru, kredi kontrolleri, döviz müdahaleleri.

Maliye politikası

• İhtiyari politika: Harcama ve vergi oranlarında bilinçli değişiklik.
• Otomatik stabilizatörler: Artan oranlı gelir vergisi, işsizlik sigortası, sosyal transferler; durgunlukta vergiler kendiliğinden azalır, transferler artar. İç gecikmeleri yoktur.
• Çarpanlar (sabit faiz, kapalı ekonomi):
  • Götürü vergide harcama çarpanı = 1 / (1 − c); vergi çarpanı = −c / (1 − c).
  • Gelire bağlı vergide (T = tY) harcama çarpanı = 1 / [1 − c(1 − t)].
  • Denk bütçe çarpanı (götürü vergi) = 1: ΔG = ΔT ise ΔY = ΔG.

IS-LM'de politika etkinliği

Örnek 1 (Gelire bağlı vergide çarpan): c = 0,8 ve t = 0,25 ise çarpan = 1 / [1 − 0,8 × 0,75] = 1 / 0,4 = 2,5 olur. Kamu harcaması 40 artarsa (faiz sabitken) gelir 2,5 × 40 = 100 artar. Vergi olmasaydı çarpan 1 / 0,2 = 5 olurdu; vergi otomatik stabilizatör olarak çarpanı küçültür.

Örnek 2 (Denk bütçe): c = 0,75 iken kamu harcaması ve götürü vergi 20'şer artırılsın. Harcama etkisi 20 / 0,25 = 80, vergi etkisi −0,75 × 20 / 0,25 = −60; net etki 20'dir. Denk bütçe çarpanı 1'dir.

Örnek 3 (Taylor kuralı): r* = %2, π = %6, π* = %4, çıktı açığı +%1 ise i = 6 + 2 + 0,5 × 2 + 0,5 × 1 = %9,5 olur. Reel politika faizi 9,5 − 6 = %3,5'tir ve nötr düzeyin (%2) üzerindedir; politika sıkıdır.

Örnek 4 (Borç sürdürülebilirliği): Borç/GSYH %60, reel faiz %5 ve reel büyüme %3 ise borç oranının sabit kalması için gereken birincil fazla s = (0,05 − 0,03) × 60 = GSYH'nin %1,2'sidir. Büyüme faizi aşarsa (g > r) birincil açık verilse bile borç oranı düşebilir.